Canlılar ve Çevre

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, mutasyonların tanımı, nedenleri ve kalıtsallığı konularını içeren bir bilgi ölçme sorusudur. Mutasyon, DNA'nın ya da kromozomların yapısında meydana gelen ani ve kalıcı değişikliklerdir.

Mutasyonlar: Gen düzeyinde olabilir (nükleotid dizisi değişir) Kromozom düzeyinde olabilir (kırılma, kopma, yer değiştirme vs.) Fiziksel (radyasyon), kimyasal (bazı ilaçlar), biyolojik (bazı virüsler) etkenler mutasyona yol açabilir. Ancak her mutasyon kalıtsal değildir: Eğer üreme hücresinde (sperm/yumurta) meydana gelirse → kalıtsaldır. Vücut hücrelerinde oluşursa → sadece o bireyi etkiler, kalıtsal değildir.

🔍 Öncül Analizi:

I. ✅ Doğru → Mutasyonlar hem gen (DNA) hem de kromozom düzeyinde olabilir.

II. ✅ Doğru → Bu tür dış etkenler mutajen olarak adlandırılır ve mutasyona yol açabilirler.

III. ❌ Yanlış → Bu değişmeler yalnızca üreme hücresindeyse kalıtsaldır. → Somatik (vücut) hücrelerindeki mutasyonlar bireyi etkiler ama döllere aktarılmaz.

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, modifikasyon – çevre ve kalıtım etkileşimi – genetik ifadelerin çevreye bağlı değişimi konularını içeren bir yorum ve analiz sorusudur. Genotip (kalıtsal yapı) bir canlının sahip olduğu genetik yapıdır. Ancak bu genler çevre koşullarına göre farklı şekilde ifade edilebilir (fenotip). → Buna modifikasyon denir. Bu nedenle aynı genotipe sahip bireyler, farklı çevresel koşullarda farklı fenotiplerle karşımıza çıkabilir.

🔍 Öncül Analizi:

I. ❌ Bu ifade, çevresel bir değişim örneği değil. → Kalıtımın kendisini gösterdiği durumdur. → Sabit bir çevre + beklenen kalıtımsal sonuç → çevre etkisi gözlenmiyor.

II. ✅ Bu, çevre etkisinin gözlendiği durumdur. → Aynı genotipe sahip bireyler farklı çevrede farklı fenotip geliştirmiş. → Bu bir modifikasyon örneğidir.

III. ✅ Bu da çevrenin fenotipe etkisini gösteren deneysel bir durumdur. → Genotip aynı fakat çevreye göre fenotip değişiyor. ✔️ Bu da genetik + çevre etkileşimini destekler.

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, adaptasyon ve doğal seçilim kavramlarını içeren bir yorum ve çıkarım sorusudur. Doğada bazı canlılar, düşmanlarından korunmak için kamuflaj, taklit veya korkutucu şekiller geliştirirler. → Buna korunma adaptasyonu denir. Güve ve kelebeklerin kanatlarındaki göz benzeri yapılar, onları avlayan kuşları korkutmak ya da şaşırtmak için evrimleşmiştir. Bu özellik sayesinde hayatta kalma şansı artar → doğal seçilimde avantaj sağlar.

🔍 Öncül Analizi:

I. Doğal seçilimden korunma ✅ Doğru → Bu göz benekleri, avcıları kandırmak ya da korkutmak için evrimleşmiştir. → Bu sayede av olma ihtimalleri azalır → yaşama şansı artar → doğal seçilim avantajı sağlar.

II. Üremelerini hızlandırma ❌ İlgisizdir → Göz beneklerinin üreme ile doğrudan bir ilişkisi yoktur. → Bu yapı eşeysel seçilim unsuru değildir.

III. Birbirlerini tanıma ❌ İlgisizdir → Göz benekleri tür içi tanımayı sağlamaz. → Avcılardan korunma için evrimleşmiştir, iletişimsel bir işlevi yoktur.

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, modifikasyon (çevre etkisiyle ortaya çıkan kalıtsal olmayan değişim) kavramını ölçen, oldukça klasik ve bilgilendirici bir fenotip-çevre ilişkisi sorusudur. Himalaya tavşanlarında pigment üreten enzim, yalnızca düşük sıcaklıklarda aktiftir. Normalde vücut sıcak olan yerlerde bu enzim çalışmaz → beyaz tüy çıkar. Soğuk olan bölgelerde enzim aktifleşir → siyah pigment üretilir. Bu olay çevrenin fenotip üzerindeki etkisine, yani modifikasyona örnektir. Ancak DNA dizisinde bir değişiklik olmadığından, bu değişiklik kalıtsal değildir.

🔍 Öncül Analizi:

I. ✅ Doğru → Sıcaklık değişikliği fenotipi değiştirmiştir. → Genetik yapı değişmemiştir → modifikasyon örneğidir.

II. ✅ Doğru → Aynı genetik yapıya sahip olan vücut kısmı, çevresel etkiyle (soğuk) farklı tüy çıkartıyor. → Bu, fenotipin çevreye bağlı olarak değişebileceğini kanıtlar.

III. ❌ Yanlış → Bu değişim kalıtsal değildir, çünkü DNA dizisi değişmemiştir. → Yavrular yine normal Himalaya tavşanı gibi doğar. Modifikasyonlar yavrulara aktarılmaz.

📘 Konu Kısa Bilgi: Bu soru, kalıtsal çeşitliliğe neden olan mekanizmalar konusunu ölçen bir bilgi ve analiz sorusudur. Kalıtsal çeşitlilik, tür içindeki bireylerin genetik farklılıklarını ifade eder.

Eşeyli üreme sırasında kalıtsal çeşitlilik; → Mayoz bölünme, → Crossing over, → Döllenme, → Homolog kromozom ayrılması gibi olaylarla oluşur.

Ancak eşeysiz üreme, genetik olarak birebir aynı yavrular oluşturur. Buna rağmen, mutasyonlar eşeysiz üreme yapan canlılarda da kalıtsal çeşitliliğe neden olabilir.

🔍 Şık Analizi:

A) Mutasyonların oluşması ✅ → Doğru cevap. → Mutasyon, DNA’daki ani ve kalıcı değişikliktir. → Eşeysiz üreyen canlıda bile mutasyon olursa, bu yavruya kalıtılır → çeşitlilik oluşur.

B) Crossing over olayları ❌ → Bu olay sadece mayoz bölünmede görülür. → Eşeysiz üreme mitoz ile olur → crossing over gerçekleşmez.

C) Homolog kromozom ayrılması ❌ → Yine sadece mayoz bölünmeye özgüdür. → Eşeysiz üreme sürecinde bu olay gerçekleşmez.

D) Konjugasyon ❌ → Bakterilerde görülür ama bu eşeyli üreme değildir, sadece genetik materyal aktarımıdır. → Konjugasyon, çeşitlilik oluşturur ama eşeysiz üreme sayılmaz.

E) Döllenmenin yapılması ❌ → Sadece eşeyli üreme sürecine aittir. → Eşeysiz üreyen canlılarda döllenme olmaz.

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, kromozom yapısında değişikliğe neden olan olayları sorgulayan bir bilgi ve kavram analizi sorusudur. Kromozom yapısı; üzerindeki gen dizilişi, nükleotid dizisi, segment uzunluğu gibi özellikleri kapsar. Bu yapının değişmesine neden olan olaylar:

Crossing over (parça değişimi) → homolog kromozomlar arasında fiziksel parça değişimi olur → kromozom yapısı değişir.

Gen mutasyonları → DNA’daki bir bazın değişmesi, silinmesi ya da eklenmesi → kromozom yapısı etkilenebilir.

Modifikasyonlar → sadece fenotipi etkiler, DNA yapısını değiştirmez.

Döllenme → kromozom sayısını etkiler ama yapısını doğrudan değiştirmez.

🔍 Şık Analizi:

I. Crossing over ✅ → Homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi gerçekleşir. → Bu olay kromozomun yapısını doğrudan değiştirir.

II. Çeşitli modifikasyonlar ❌ → DNA yapısında değişiklik olmaz. → Çevresel faktörlerin fenotipe etkisidir. → Kalıtsal değildir.

III. Döllenme ❌ → Sadece kromozom sayısında birleşme olur (n + n = 2n). → Yapısal bir değişiklik yaratmaz.

IV. Gen mutasyonları ✅ → Nükleotid düzeyinde değişim meydana gelir. → Nokta mutasyonu, delesyon, duplikasyon gibi mutasyonlar → kromozom yapısını etkiler.

📘 Konu Hakkında Kısa Açıklama: Bu soru, doğal seçilim ile çevresel baskılar arasındaki ilişkiyi kavrayan ve neden-sonuç ilişkisi kurabilen bir öğrenciyi ölçen bir analiz sorusudur. Doğal seçilim, çevresel koşullara daha iyi uyum sağlayan bireylerin hayatta kalıp üremesiyle nesilden nesle aktarılmasıdır. Bu yüzden, doğal seçilimin etkili olabilmesi için ortamdaki fiziksel ve biyotik zorlukların, bireyler üzerinde seçici bir baskı oluşturması gerekir.

🔍 Öncül Analizi:

I. ✅ → Doğru ve soruyla doğrudan ilgilidir. → UV ışınları gibi zararlı ışınlar yüksekte daha yoğundur. → Bu durum, zararlı ışığa dayanıklı bireylerin avantaj kazanmasına yol açar → doğal seçilim gerçekleşir.

II. ❌ → Bu, fizyolojik bir stres faktörüdür, ancak genellikle modifikasyonla (örn. alyuvar sayısı artışı gibi) aşılabilir. → Kalıtsal değilse, doğal seçilimi etkilemez. → Ayrıca kalıcı bir kalıtsal avantajdan çok geçici adaptasyon sağlar.

III. ❌ → Modifikasyon = çevresel etkilerle ortaya çıkan, kalıtsal olmayan değişimlerdir. → Doğal seçilim kalıtsal çeşitlilik üzerinde işler. → Bu yüzden modifikasyonlar doğal seçilimi doğrudan etkilemez.

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, yapay seçilim (ıslah çalışmaları) konusunu ölçen bir bilgi ve ayırt etme sorusudur. Öğrencinin yapay seçilimin sınırlarını bilmesini ve diğer biyoteknolojik tekniklerle karıştırmamasını bekler. Yapay seçilim, insanlar tarafından bilinçli olarak istenen özelliklere sahip bireylerin seçilip üretilmesiyle, bu özelliklerin sonraki nesillere aktarılmasını sağlar. Amaç: Verim, dayanıklılık, görünüm gibi özellikleri geliştirmektir. Sadece hâlâ yaşayan türler üzerinde yapılabilir. Nesli tamamen tükenmiş (yok olmuş) türlerde, genetik materyal yoksa yapay seçilim uygulanamaz.

🔍 Şık Analizi:

A) ✅ → Et verimi yüksek bireyler seçilir → yapay seçilimle geliştirilir.

B) ✅ → İnsan eliyle seçilip üretilmiş verimli türlerdir.

C) ✅ → Tarımda hibritleme ve seleksiyon teknikleriyle yaygınlaştırılır.

D) ❌ → Doğru cevap. → Bu işlem yapay seçilimle yapılamaz çünkü üreme için canlı birey gerekir. → Genetik mühendisliği ya da klonlama gibi farklı bilimsel yollar gerekebilir.

E) ✅ → Bu da bir ıslah çalışmasıdır, yaygın uygulama alanı vardır.

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, X’e bağlı kalıtsal hastalıklar (özellikle hemofili) üzerinden genetik aktarımı ve toplumda görülme sıklığını sorgulayan bir bilgi ve yorum sorusudur. Bu soruyla öğrenci, cinsiyete bağlı kalıtım kurallarını ve gen artışının etkilerini yorumlamayı öğrenir. Hemofili, X kromozomuna bağlı çekinik (resesif) bir hastalıktır.

Erkeklerde (XY) yalnızca bir tane X kromozomu bulunduğu için, eğer bu kromozomda hastalık geni varsa → hastalık doğrudan ortaya çıkar.

Dişilerde (XX) ise bir X hastalıklı olsa bile diğeri sağlamsa → taşıyıcı olurlar ama genellikle hasta olmazlar.

Bu yüzden X’e bağlı çekinik hastalıklar erkeklerde daha çok görülür.

🔍 Şık Analizi:

A) Hastalığa karşı direnç artar ❌ → Tam tersi: hastalığa neden olan gen arttığı için direnç değil, duyarlılık artar.

B) Hastalık dişilerde erkeklerden daha fazla görülmeye başlar ❌ → X’e bağlı çekinik hastalıklar kadınlarda nadiren görülür. → Kadının hasta olabilmesi için iki X kromozomunda da hastalık geni olmalıdır.

C) Hastalık baskın özellik kazanır ❌ → Genin çekinikten baskına dönüşmesi için mutasyon yeterli değildir. → Genetik dominans bir mutasyonla otomatik değişmez.

D) Dişilerde hastalık geni etkisini kaybeder ❌ → Geni sayıca artıyorsa etkisini kaybetmez; yaygınlaşma ihtimali artar.

E) Erkeklerde hastalık oranı artar ✅ → Doğru cevap. → Çünkü erkeklerde X kromozomunun sadece bir kopyası var. → Eğer o X'te hastalık geni varsa → doğrudan hasta olur. → Popülasyonda bu gen arttıkça → hasta erkek sayısı da artar.

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, mutasyonların doğal seçilim üzerindeki etkisi ile ilgili temel bir kavrayışı ölçen yorum ve bilgi sorusudur. Bu soruyla öğrenciden beklenen, mutasyonun doğal seçilimde etkili olabilmesi için kalıtsal olması gerektiğini kavramasıdır.

Mutasyon: DNA ya da kromozom yapısında meydana gelen ani ve kalıcı değişikliktir. Mutasyonlar her zaman kalıtsal değildir. Kalıtsal (gelecek nesillere aktarılabilen) olabilmesi için: → Üreme hücrelerinde (sperm ve yumurta) veya bunları oluşturan mayoz bölünme sürecinde gerçekleşmiş olması gerekir. Vücut (somatik) hücrelerinde olan mutasyonlar sadece bireyin kendisini etkiler, nesilden nesile aktarılmaz. Doğal seçilim, kalıtsal olan çeşitlilikler üzerinde işler.

🔍 Öncül Analizi:

I. ❌ → Mutasyonun kaç faktörle oluştuğu değil, nerede oluştuğu önemlidir. → Kalıtsal olup olmamasını etkilemez.

II. ❌ → Yanlış. → Bu tür mutasyonlar kalıtsal değildir, sadece bireyin kendisini etkiler. → Doğal seçilimde etkili olamaz.

III. ✅ → Doğru. → Kalıtsal mutasyon budur. → Bu mutasyonlar sonraki nesle geçer ve doğal seçilim tarafından seçilir veya elenir.