Canlıların Ortak Özellikleri

🔹 Canlılarda Beslenme Şekilleri

Ototrof Beslenme: Canlı, inorganik maddelerden organik besin üretir. Fotoototrof: Işık enerjisini kullanarak besin üretir (ör. yeşil bitkiler, siyanobakteriler). Kemoototrof: İnorganik maddeleri oksitleyerek enerji sağlar (ör. nitrifikasyon bakterileri).

Heterotrof Beslenme: Canlı, organik besinini dışarıdan hazır alır. Holozoik: Besinleri ağız yoluyla alıp sindirir (ör. insanlar, hayvanlar). Saprofit: Ölü organizmaları ve artıklarını parçalayarak beslenir (ör. mantarlar, bazı bakteriler). Parazit: Başka canlılar üzerinde veya içinde yaşayarak beslenir (ör. tenyalar, bitler).

Hem Ototrof Hem Heterotrof Beslenme: Canlı hem kendi besinini üretebilir hem de dışarıdan hazır besin alabilir. Örnek: Öglena ışıkta fotosentez yapar (ototrof), karanlıkta ise dışarıdan besin alır (heterotrof).

🔹 Canlıların ATP Üretme Yöntemleri

Fosforilasyon: ADP’ye bir fosfat eklenmesiyle ATP sentezlenmesidir. Üç farklı şekilde gerçekleşir:

a) Substrat Düzeyinde Fosforilasyon: Organik bir molekülden doğrudan fosfat koparılarak ADP’ye aktarılır. Örnek: Glikoliz ve Krebs döngüsünde görülür.

b) Oksidatif Fosforilasyon: Elektron taşıma zincirinde oksijen kullanılarak gerçekleşir. En fazla ATP bu yolla üretilir. Örnek: Mitokondride oksijenli solunum.

c) Fotofosforilasyon: Işık enerjisi ile ATP sentezlenir. Örnek: Kloroplastta fotosentez ışık evresinde.

✅ Özet: Canlılar ATP’yi substrat düzeyinde fosforilasyon, oksidatif fosforilasyon ve fotofosforilasyon yollarıyla üretirler.

Amonyak atımı – Suda yaşayan balıklarda azotlu atıkların amonyak şeklinde dışarı atılması.

Üre atımı – Memelilerde azotlu atıkların karaciğerde üreye dönüştürülüp böbreklerden atılması.

Ürik asit atımı – Kuşlarda ve böceklerde azotlu atıkların ürik asit halinde vücuttan uzaklaştırılması.

Fazla suyun kontraktil koful ile atılması – Tatlı su protistlerinde (ör. amip, paramesyum) fazla suyun dışarı pompalanması.

Metanefridyum yoluyla boşaltım – Halkalı solucanlarda atıkların metanefridyum adı verilen yapılarla dışarı atılması.

✅ Özet: Farklı canlılarda boşaltım olayları; amonyak, üre, ürik asit atımı, fazla suyun atılması ve özel boşaltım organları aracılığıyla gerçekleşen süreçler şeklinde görülür.

🔹 Büyüme: Tanım: Hücre bölünmesi ve hücre hacminin artması sonucu organizmanın kütle ve hacminin artmasıdır. Örnek: Bir bebeğin zamanla kilosunun ve boyunun artması.

🔹 Gelişme: Tanım: Canlının yapı ve işlev bakımından olgunlaşması, farklılaşması ve yeni yetenekler kazanmasıdır. Örnek: Kurbağa larvasının (iribaş) başkalaşım geçirerek erişkin kurbağaya dönüşmesi.

✅ Özet: Büyüme → Sayısal artış (boy, kütle, hücre sayısı). Gelişme → Yapısal ve işlevsel olgunlaşma (farklılaşma, yeni görevler kazanma).

🔹 Metabolizma: Tanım: Canlı hücrelerde gerçekleşen tüm yapım (anabolizma) ve yıkım (katabolizma) olaylarının tamamına metabolizma denir.

✅ Özet: Metabolizma, canlıların yaşamlarını sürdürebilmesi için gerçekleşen tüm biyokimyasal tepkimelerin genel adıdır.

🔹 Yapım Olayları (Anabolizma): Fotosentez → Karbondioksit ve sudan glikoz sentezi Protein sentezi → Amino asitlerden protein oluşumu

🔹 Yıkım Olayları (Katabolizma): Solunum → Glikozun parçalanarak ATP üretilmesi Sindirim → Besinlerin daha küçük yapı taşlarına ayrılması

✅ Özet: Yapım: Fotosentez, protein sentezi Yıkım: Solunum, sindirim

👍 Bazal metabolizma, canlının tam dinlenme hâlinde yaşamını sürdürebilmesi için harcadığı minimum enerji miktarıdır. Bunun doğru ölçülebilmesi için bazı şartlar gerekir:

🔹 Bazal Metabolizma Ölçüm Şartları (5 tane)

1. Tam dinlenme hâlinde olunmalı – Kişi hareket etmemeli, kas faaliyeti göstermemeli.

2. Açlık durumunda ölçülmeli – Sindirim faaliyetlerinin etkisi olmaması için en az 12 saat aç kalınmalı.

3. Sıcaklık açısından nötr bir ortamda olunmalı – Vücut ısısını korumak için fazladan enerji harcanmaması için ortam 20–25 °C olmalı.

4. Uyku hâlinde veya tam dinlenmede olunmalı – Psikolojik ve fizyolojik uyarılardan uzak olunmalı.

5. Hastalık ve stres olmamalı – Enfeksiyon, ateş, stres veya ilaçlar metabolizma hızını etkilememeli.

✅ Özet: Bazal metabolizma ölçülürken kişi aç, dinlenmiş, sakin, uygun sıcaklıkta, hastalıksız olmalıdır.

🔹 Üremenin Canlılar İçin Önemi: Üreme, canlıların nesillerini devam ettirmesini sağlar. Tek bir canlının yaşamını sürdürmesi için şart değildir ama türün yok olmaması için zorunludur. Genetik bilginin kuşaktan kuşağa aktarılmasına olanak verir.

✅ Özet: Üreme, canlıların türünün devamını ve genetik bilginin nesilden nesile aktarılmasını sağlayan temel bir yaşam özelliğidir.

Eşeysiz Üreme: Tek bir atadan, gamet ve döllenme olmadan yeni bireylerin oluşmasıdır. Genetik çeşitlilik oluşturmaz, yavrular ana canlı ile kalıtsal olarak aynıdır.

Örnek çeşitler: Bölünerek üreme (bakteri, amip) Tomurcuklanma (hidra, maya mantarı) Vejetatif üreme (patates, çilek) Sporla üreme (eğrelti otu, mantar)

Eşeyli Üreme: Erkek ve dişi gametlerin (sperm ve yumurta) birleşmesiyle yeni birey oluşur. Genetik çeşitlilik sağlar, türlerin uyum yeteneğini artırır.

Örnek: İnsan, hayvanlar, çiçekli bitkiler.

✅ Özet: Canlılarda üreme eşeysiz üreme (bölünme, tomurcuklanma, vejetatif, sporla) ve eşeyli üreme olmak üzere iki grupta görülür.

🔹 Varyasyon: Tanım: Aynı tür içindeki bireyler arasında görülen kalıtsal farklılıklardır. Örnek: İnsanlarda göz rengi, saç rengi, kan grubu farklılıkları.

🔹 Adaptasyon: Tanım: Canlıların yaşadıkları ortama daha iyi uyum sağlayabilmelerini sağlayan kalıtsal özelliklerdir. Örnek: Çölde yaşayan develerin hörgüçlerinde yağ depolayarak susuzluğa dayanabilmesi; kutup ayılarının kalın kürkleri sayesinde soğuğa uyum sağlaması.

✅ Özet: Varyasyon, tür içi genetik farklılıkları ifade eder. Adaptasyon, çevreye uyum sağlayan ve canlıya yaşama avantajı kazandıran özelliklerdir.