Dolaşım Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi

Atardamarlarda Kanın İlerleyişini Sağlayan Faktörler:

Atardamarlar, kalpten çıkan kanı organlara ileten damarlardır. Kanın atardamarlarda ilerlemesini sağlayan temel faktörleri inceleyelim:

✅ I. Karıncıkların kasılması → Doğru

• Kalbin karıncıkları kasıldığında (sistol), kan büyük bir basınçla atardamarlara pompalanır.
• Bu, kanın ilerlemesinde en büyük etkendir.

❌ II. Damarların içinde bulunan kapakçıkların kanı geri iletmemesi → Yanlış

• Kapakçıklar toplardamarlarda bulunur, atardamarlarda yoktur.
• Atardamarlar, yüksek basınçlı bir sistem olduğu için kapakçıklara ihtiyaç duymaz.

✅ III. Atardamarın yapısında bulunan düz kasların damarı sıkıştırması → Doğru

• Atardamarların duvarında bulunan düz kaslar, damar çapını daraltarak kanın ilerlemesini sağlar.
• Bu olay, kan basıncının düzenlenmesine yardımcı olur.

✅ IV. Kalbin alt tarafındaki organlarda yerçekimi kuvvetinin etkisi → Doğru

• Kalbin alt kısmında (örneğin bacaklara giden kan), yerçekimi kanın aşağı doğru akmasını kolaylaştırır.
• Ancak bu durum sadece alt vücut için geçerlidir.

Şıkların Değerlendirilmesi:

A) I ve III ✅ (Doğru ama eksik, IV de doğru olduğu için tam cevap değil.)

B) II ve III ❌ (Yanlış, çünkü II yanlış.)

C) I ve IV ❌ (Yanlış, çünkü III de doğrudur.)

D) I, III ve IV ✅ (Doğru, çünkü bu üç faktör kanın ilerlemesine yardımcı olur.)

E) II, III ve IV ❌ (Yanlış, çünkü II yanlış.)

Ödemin Oluşumu ve Faktörlerin Değerlendirilmesi:

Ödem, doku sıvısında (X) gereğinden fazla sıvı birikmesi durumudur. Bu, genellikle kan basıncı (Y) ile kanın ozmotik basıncı (Z) arasındaki dengesizliklerden kaynaklanır.

Kan basıncı (Y) → Kılcal damardan sıvının dokuya geçmesini sağlar.

Kan ozmotik basıncı (Z) → Doku sıvısındaki suyun tekrar kana dönmesini sağlar.

Doku sıvısı (X) → Kılcal damarlardan sıvı geçişi ile oluşur.

Ödem oluşması için:

1. Kan basıncının (Y) artması gerekir (sıvıyı dokuya iterek birikmesine yol açar).

2. Osmotik basıncın (Z) azalması gerekir (kana geri emilimin azalmasına neden olur).

Şıkların Değerlendirilmesi:

✅ I. X'in osmotik basıncının artması → Ödeme sebep olur.

• Doku sıvısının osmotik basıncı artarsa, kılcal damardan sıvı çekerek ödeme neden olur.
• Doku sıvısında protein veya çözünen madde miktarı arttıkça suyun dışarı çekilmesi kolaylaşır.

✅ II. Kılcal damardaki Y/Z oranının artması → Ödeme sebep olur.

• Y (kan basıncı) artarsa veya Z (osmotik basınç) azalırsa, daha fazla sıvı dokuya geçer ve ödem oluşur.

❌ III. Y ile Z değerinin yaklaşık olarak eşit olması → Ödeme sebep olmaz.

• Kan basıncı ve osmotik basınç dengede olursa, sıvı dengesi korunur ve ödem oluşmaz.
• Ödem için bu dengenin bozulması gereklidir.

İnsanda Damarların Karşılaştırılması ve Doğru/Yanlış Değerlendirmesi:

İnsanda damarların toplam yüzey alanı, iç çapı, kan akış hızı, kan basıncı ve çeper kalınlığı gibi özellikleri farklılık gösterir. Şıkları tek tek inceleyelim:

✅ A) Toplam Yüzey Alanı: KD > TD > AD (Doğru)

• Kılcal damarlar (KD), çok fazla sayıdadır ve yüzey alanları en geniştir.
• Toplardamarlar (TD), kılcal damarlardan daha azdır ama atardamarlardan geniş bir ağa sahiptir.
• Atardamarlar (AD), en az yüzey alanına sahiptir.
• Doğru sıralama: KD > TD > AD

✅ B) Damarın İç Çapı: TD > AD > KD (Doğru)

• Toplardamarlar (TD), en geniş iç çapa sahiptir çünkü düşük basınçta genişleyebilirler.
• Atardamarlar (AD), toplardamarlardan daha dar ama kılcal damarlardan geniştir.
• Kılcal damarlar (KD), en dar çaplıdır.
• Doğru sıralama: TD > AD > KD

✅ C) Kanın Akış Hızı: AD > TD > KD (Doğru)

• Atardamarlarda (AD), kalpten pompalanan kan yüksek basınçla hareket eder, akış hızı en fazladır.
• Toplardamarlarda (TD), kanın dönüşü daha yavaş gerçekleşir.
• Kılcal damarlarda (KD), yüzey alanı geniş olduğu için akış hızı en düşüktür.
• Doğru sıralama: AD > TD > KD

✅ D) Kan Basıncı: AD > KD > TD (Doğru)

• Atardamarlar (AD), doğrudan kalpten gelen kanı taşıdığı için en yüksek basınca sahiptir.
• Kılcal damarlar (KD), atardamarlar ile toplardamarlar arasında yer aldığı için kan basıncı düşer ama hala toplardamarlardan yüksektir.
• Toplardamarlar (TD), en düşük basınca sahiptir çünkü kan kapakçıklar ve iskelet kaslarının desteğiyle hareket eder.
• Doğru sıralama: AD > KD > TD

❌ E) Çeper Kalınlığı: TD > AD > KD (Yanlış!)

• Atardamarlar (AD), en kalın çepere sahiptir çünkü yüksek basınca dayanmak zorundadır.
• Toplardamarlar (TD), daha düşük basınçta çalıştığı için çeperleri atardamarlardan daha incedir.
• Kılcal damarlar (KD), tek katlı epitelden oluşan en ince çepere sahiptir.
• Doğru sıralama: AD > TD > KD olmalıdır, ancak şıkta TD > AD > KD verilmiş, bu yüzden yanlış!

Kan akış hızı, damar tiplerine bağlı olarak değişir. Genellikle:

- Atardamarlarda (X) → Kan akış hızı en yüksektir

- Kılcal damarlarda (Y) → Kan akış hızı en düşüktür (çünkü yüzey alanı genişler, sürtünme artar)

- Toplardamarlarda (Z) → Kan akış hızı tekrar artar ama atardamarlardan düşüktür

Kan basıncı da aynı şekilde damar tiplerine göre değişir: Atardamarlarda (X) > Kılcal damarlarda (Y) > Toplardamarlarda (Z)

Şıkların Değerlendirilmesi:

A) X > Y > Z ✅ (Doğru)

- Atardamar (X), kan basıncının en yüksek olduğu damardır.

- Kılcal damar (Y), atardamardan düşük ama toplardamardan yüksektir.

- Toplardamar (Z), en düşük kan basıncına sahiptir.

B) X = Y = Z ❌ (Yanlış) Kan basıncı tüm damarlarda eşit değildir!

C) X < Y < Z ❌ (Yanlış) Atardamarlarda kan basıncı en yüksek olduğu için yanlış bir sıralamadır.

D) Y > Z > X ❌ (Yanlış) Kılcal damarlarda (Y) ve toplardamarlarda (Z) basınç daha düşüktür, X en yüksek olmalıdır.

E) Z = Y > X ❌ (Yanlış) Z ve Y'nin basıncı eşit değildir ve X en düşük olamaz.

Hücrelerle Kılcal Damarlar Arasında Madde Alışverişini Etkileyen Faktörler:

Kılcal damarlarda madde alışverişi, kan basıncı ve osmotik basınç gibi faktörlerin etkisiyle gerçekleşir. Kılcal damarların atardamar ucunda kan basıncı yüksek olduğu için besin ve oksijen hücrelere geçer, toplardamar ucunda ise osmotik basınç nedeniyle atık maddeler ve su geri emilir.

Şıkların Değerlendirilmesi:

✅ A) Kılcal damarlarda kanın akış hızının düşük olması → Doğrudan etkili

• Kan akış hızının düşük olması, madde alışverişi için hücrelerin daha fazla zaman kazanmasını sağlar.
• Bu sayede besin ve gaz alışverişi daha verimli olur.

✅ B) Kan basıncı ve osmotik basınç arasındaki fark → Doğrudan etkili

• Kan basıncı, sıvının damar dışına çıkmasını sağlar.
• Osmotik basınç, sıvının geri alınmasını sağlar.
• Bu iki basınç arasındaki denge, madde alışverişinin temel mekanizmasıdır.

✅ C) Lenf kılcallarının doku sıvısının fazlasını dolaşıma katması → Doğrudan etkili

• Lenf sistemi, doku sıvısında biriken fazla sıvıyı ve büyük molekülleri kan dolaşımına geri kazandırır.
• Lenf dolaşımı olmazsa, doku sıvısında birikme (ödem) olur.

✅ D) Dokudaki osmotik basıncın fazla olması → Doğrudan etkili

• Dokudaki osmotik basınç yüksekse, sıvı kılcal damarlardan dokuya daha fazla geçer.
• Bu durum sıvı alışverişini doğrudan etkiler.

❌ E) Globulin ve albumin gibi kan proteinlerinin damar dışına çıkamaması → Doğrudan etkili değildir

• Bu proteinler kılcal damarlardan geçemez ve dolaşımda kalır.
• Osmotik basıncı koruyarak dolaylı bir etkiye sahiptir ama madde alışverişini doğrudan yönlendirmez.

Grafikte O₂ (oksijen) ve CO₂ (karbondioksit) miktarlarının üç farklı damarda nasıl değiştiği gösteriliyor.

- Atardamarlar (arterler), genellikle O₂ bakımından zengin, CO₂ bakımından fakir kan taşır (istisna: akciğer atardamarı).

- Toplardamarlar (venler), genellikle O₂ fakir, CO₂ zengin kan taşır (istisna: akciğer toplardamarı).

- Kılcal damarlar, bu değişimin gerçekleştiği bölgelerdir.

Şıkların Değerlendirilmesi:

I. Damar: O₂ yüksek, CO₂ düşük → Atardamar olabilir ✅

II. Damar: O₂ azalıyor, CO₂ artıyor → Kılcal damar olabilir ❌

III. Damar: O₂ düşük, CO₂ yüksek → Toplardamar olabilir ❌

Grafiğin ve Şıkların Değerlendirilmesi:

Grafikte kan basıncının damarlarda nasıl değiştiği gösterilmiştir.

- Kan basıncı en yüksek X noktasında, sonra Y noktasında düşüyor ve Z noktasında en düşük seviyeye ulaşıyor.

- Bu durum, X'in atardamar, Y'nin kılcal damar, Z'nin ise toplardamar olduğunu gösterir.

Şıkların Doğruluk Değerlendirmesi:

✅ I. X atardamardır.

• Doğru. Kan basıncının en yüksek olduğu yer atardamarlardır (arterler).
• X en yüksek kan basıncına sahip olduğu için atardamar olarak tanımlanabilir.

✅ II. Y tek katlı yassı epitel dokudan oluşur.

• Doğru. Y kılcal damardır ve kılcal damarlar tek katlı yassı epitel dokudan oluşur.
• Bu yapı, madde alışverişini kolaylaştırmak için çok ince bir yapıdadır.

❌ III. Z'nin tüm çeşitlerinde tek yönlü kapakçıklar vardır.

• Yanlış. Z toplardamardır (venler).
• Toplardamarların çoğunda tek yönlü kapakçıklar bulunur, ancak tüm toplardamarlarda kapakçık yoktur.
• Özellikle baş ve üst vücutta bulunan toplardamarlarda (örneğin beyin toplardamarları) kapakçık bulunmaz.

Damarların İncelenmesi:

Özcan’ın hazırladığı posterde böbrek, karaciğer ve akciğerlere kan taşıyan ve kan götüren damarlar gösterilmiştir.
Bu organlara kan getiren ve götüren damarları analiz ederek verilen ifadeleri değerlendirebiliriz.

Şıkların İncelenmesi:

✅ I. Üre bakımından oransal olarak en zengin damar M'dir. → Yanlış

• M damarı, karaciğere gelen kanı taşıyan kapı toplardamarıdır (vena porta).
• Üre, karaciğerde değil, böbreklerde süzülerek idrarla atılır.
• En fazla üre içeren damar böbrekten çıkan böbrek toplardamarı (L) olmalıdır, çünkü kan böbrekte süzüldükten sonra üre miktarı azalır.

✅ II. K, N, P ve R damarları oksijen bakımından zengindir. → Yanlış

• K: Böbreğe kan getiren böbrek atardamarıdır → O₂ bakımından zengin ✅
• N: Karaciğer toplardamarıdır → O₂ bakımından fakir ❌
• P: Karaciğer atardamarıdır → O₂ bakımından zengin ✅
• R: Akciğer atardamarıdır → O₂ bakımından fakir ❌
• Yanlış olanlar: N ve R damarları oksijen bakımından fakirdir.

✅ III. Karbonhidrat bakımından zengin besinlerle beslenen tok bir kişide P damarındaki glikoz miktarı M ve N damarlarından fazladır. → Yanlış

• P damarı, karaciğer atardamarıdır ve vücutta dolaşan normal kanı taşır.
• M damarı (kapı toplardamarı), ince bağırsaktan emilen glikoz açısından en zengin damardır.
• Bu yüzden tok bir kişide M damarındaki glikoz miktarı, P damarından fazladır.

Şekilde insanda büyük ve küçük kan dolaşımı gösterilmiştir.

- Küçük kan dolaşımı: Kalp → Akciğerler → Kalp

- Büyük kan dolaşımı: Kalp → Vücut → Kalp

Şimdi her bir ifadeyi değerlendirelim:

✅ I. X ile gösterilen kısım akciğer kılcallarıdır ve K damarı temiz, L damarı kirli kan taşır. → Doğru

• X bölgesi akciğer kılcallarıdır.
• K damarı, akciğer toplardamarıdır ve oksijen bakımından zengin (temiz) kan taşır.
• L damarı, akciğer atardamarıdır ve oksijen bakımından fakir (kirli) kan taşır.

✅ II. Y ile gösterilen kısım vücut kılcallarıdır ve M damarı kirli kan taşır. → Doğru

• Y bölgesi, vücut kılcallarıdır.
• M damarı, üst ve alt ana toplardamardır ve kirli kanı kalbe taşır.

✅ III. N damarı atardamardır ve yapısında bulunan elastik lifler L ve M damarlarına göre daha fazladır. → Doğru

• N damarı, Aort'tur (Atardamar).
• Atardamarların çeperleri, elastik lifler bakımından en zengin damarlardır.
• Özellikle aort, kanın basınçla pompalanmasını sağlamak için elastik lifleri en fazla içeren damardır.
• L damarı da atardamar olmasına rağmen, N damarı (Aort) kadar elastik lif içermez.

Tabloda verilen damarları tek tek inceleyerek O₂ bakımından zengin (temiz kan taşıyan) damarları belirleyelim:

Kapı toplardamarı (K) → CO₂ bakımından zengin (Kirli Kan) ❌

• İnce bağırsaktan emilen besinleri karaciğere taşır.
• Oksijen oranı düşüktür çünkü bağırsaklardan gelen kan CO₂ yönünden zengindir.

Akciğer atardamarı (L) → CO₂ bakımından zengin (Kirli Kan) ❌

• İstisna bir atardamardır!
• Oksijeni düşük, karbondioksiti fazla olan kanı akciğerlere taşır.

Böbrek atardamarı (M) → O₂ bakımından zengin (Temiz Kan) ✅

• Böbreğe oksijenli kan götürür.

Alt ana toplardamar (N) → CO₂ bakımından zengin (Kirli Kan) ❌

• Bacaklardan ve karın bölgesinden gelen kirli kanı kalbe taşır.

Aort atardamarı (O) → O₂ bakımından zengin (Temiz Kan) ✅

• Vücuda temiz kan dağıtan en büyük atardamardır.

Akciğer toplardamarı (P) → O₂ bakımından zengin (Temiz Kan) ✅

• İstisna bir toplardamardır!
• Akciğerlerden oksijenlenmiş kanı kalbin sol kulakçığına getirir.

Oksijen Bakımından Zengin Kan Taşıyan Damarlar:

✔ M (Böbrek atardamarı)

✔ O (Aort atardamarı)

✔ P (Akciğer toplardamarı)