Üriner Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi

Önce Üriner Sistemin Temel Görevleri:

- Sağlıklı bir insanda üriner sistemin temel görevleri şunlardır:

- Vücut sıvı dengesini sağlamak

- Kan basıncı ve iyon dengesini düzenlemek

- Metabolik atıkları (özellikle azotlu atıklar) vücuttan uzaklaştırmak

- Kan pH’ını dengelemek (asidik değil, nötr/alkali seviyeye yakın tutmak)

- Eritropoietin hormonu salgılayarak alyuvar üretimini uyarmak

- Bazı maddeleri geri emerek, bazılarını atmak

Şimdi Şıkları Tek Tek İnceleyelim:

I. Kan pH'sının asidik bir değerde kalmasını sağlar. ❌ Üriner sistem kan pH’ını dengelemeye çalışır, fakat asidik yapıda tutmaz. Doğrusu: Kandaki fazla H⁺ iyonlarını uzaklaştırarak pH’ın daha nötr kalmasını sağlar. Bu ifade yanlıştır.

II. Protein metabolizmasının bir ürünü olan azotlu atıkların uzaklaştırılmasını sağlar. ✅ Üre, protein yıkımının (amino asitlerin deaminasyonu) sonucudur. Üre, üriner sistemle idrarla atılır. Bu ifade doğrudur.

III. Kırmızı kemik iliğinde alyuvar üretimini uyarır. ✅ Böbreklerden salgılanan eritropoietin hormonu, kemik iliğini uyarır ve alyuvar üretimini artırır. Özellikle oksijen azaldığında bu hormon salgılanır. Bu ifade doğrudur.

IV. Kan plazmasında çözünmüş aminoasitlerin uzaklaştırılmasını sağlar. ❌ Aminoasitler geri emilir, çünkü yapıcı-onarıcıdır; vücut onları kaybetmek istemez. Ancak çok fazla protein alınmışsa az miktarda atılabilir ama bu ana görev değildir. Bu ifade yanlıştır.

- Glomeruluslarda yüksek kan basıncı damar boyunca sabit olup protein osmotik basıncından fazladır. Bu durum madde geçişinin tek yönlü olmasına neden olur.

- Bowman kapsülü böbreklerin kabul bölümündedir.

- Glomerulus kılcalları iki atardamar arasında bulunur. Bu durum vücut kılcallarından farklıdır.

Nefron, böbreğin temel işlev birimi olup; idrar oluşumunun gerçekleştiği yerdir. Nefronun kanal yapıları şunlardır:

- Proksimal tüp (yakın kanal)

- Henle kulpu (iniş ve çıkış kolları)

- Distal tüp (uzak kanal)

- Toplama kanalı (idrar toplama kanalı)

Şimdi ifadeleri tek tek inceleyelim:

I. Henle kulpunun inen ve çıkan kolları suyun en fazla geri emilimine neden olan bölgelerini oluşturur. ❌ Yanlış Henle kulpunun inen kolunda suyun geri emilimi olur, çıkan kolu ise suya geçirgen değildir, burada sodyum ve klor iyonları geri emilir. Ancak nefron boyunca suyun en fazla geri emildiği yer, proksimal tübüldür, yaklaşık %65-70. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır.

II. Proksimal kanalda sadece geri emilim gerçekleşir. ❌ Yanlış Proksimal tübülde geri emilim (su, glikoz, amino asitler, Na⁺) olur. Ama aynı zamanda tubular sekresyon yani aktif atım da gerçekleşir (örn. H⁺, NH₄⁺). Yani sadece geri emilim olmaz, bu ifade yanlıştır.

III. İdrar toplama kanalları Malpighi piramitlerini meydana getirir. ✅ Doğru Malpighi piramitleri, böbreklerin medulla (öz bölgesi) içinde yer alan üçgen şekilli yapılardır. Bu piramitler, esas olarak idrar toplama kanallarından ve düz damar yapıdan oluşur. Bu ifade doğrudur.

- Sağlıklı bir insanda, böbreklerdeki glomerulus kılcalları, kanı süzer ve bu süzüntü Bowman kapsülü adı verilen boşluğa geçer.

- Bu süzme işlemi kan basıncıyla (ultrafiltrasyon) gerçekleşir ve süzülen maddelerin bazı özellikleri önemlidir:

- Molekül büyüklüğü küçük olmalı

- Yüksek çözünürlükte olmalı

- Plazma proteinleri ve büyük/lipit yapılı moleküller geçemez

Şıkları Tek Tek İnceleyelim:

A) Kreatinin ✅ Kas metabolizması sonucu oluşan azotlu atıktır Küçük ve suda çözünür → süzülür Bowman kapsülüne geçer.

B) HCO₃⁻ (Bikarbonat) ✅ Küçük iyonik bir moleküldür. Kan pH'ını tamponlamada görev alır. Glomerulustan geçebilir.

C) Trigliserit ❌ Büyük ve yağ yapılı (lipit) moleküldür. Suda çözünmez, kan plazmasında proteinlere bağlı taşınır. Glomerulus filtresinden geçemez. ✔️ Doğru cevap bu şık.

D) Amonyak ✅ Küçük molekül, protein yıkımı sonucu oluşur. Serbest halde bulunur, kolayca süzülür. Bowman kapsülüne geçer.

E) Üre ✅ Karaciğerde üre döngüsüyle oluşur. Azotlu atıktır, küçük ve çözünür → kolayca süzülür. İdrarla atılır.

- Ürenin, I, III ve IV nolu kanallardan geri emilimi yapılmaz.

- Üre, idrar toplama kanalında kana %50 oranında geri emilir.

🔬 Ön Bilgi: İdrar Oluşumu ve Hormonların Rolü

İdrar oluşumunda bazı hormonlar özellikle geri emilim ve salgı süreçlerini etkiler. En önemlileri:

• ADH (antidiüretik hormon) → Su geri emilimini artırır

• Aldosteron → Na⁺ tutulmasını, K⁺ atılmasını sağlar

• Tiroksin → Metabolizmayı hızlandırır, dolaylı olarak kan basıncını artırır

🔍 Şimdi ifadeleri tek tek inceleyelim:

I. ADH salgısı kanın osmotik derişimi arttığında sadece distal tüpte H₂O geri emilimini artırarak kanın osmotik derişimini azaltır.

❌ Yanlış

• ADH sadece distal tüpte değil, aynı zamanda toplama kanalında da etkilidir.

• ADH suyun geri emilimini artırır, böylece kanın osmotik basıncı düşer (doğru),
  ama etki alanı sadece distal tüp değildir.

• Bu ifade eksik ve yanıltıcıdır, bu nedenle doğru kabul edilmez.

II. Aldosteron distal tüpte sodyum geri emilimini artırırken K⁺'nın idrarla atılmasını uyarır.

✅ Doğru

• Aldosteron, böbreklerin distal tüp ve toplama kanallarında etkilidir.

• Na⁺ geri emilimini artırır, suyu da peşinden çeker.

• Aynı zamanda K⁺'nın aktif salgısını artırır → idrarla atılımı artar.

III. Tiroksin hormonu kan basıncını artırdığından idrar oluşumunu hızlandırır.

✅ Doğru

• Tiroksin, bazal metabolizma hızını artırır → hücresel faaliyet artar.

• Bu da kan basıncının artmasına neden olur.

• Kan basıncı arttıkça glomerular filtrasyon hızı artar → idrar oluşumu hızlanır.

🔍 Maddeleri tek tek inceleyelim:

I. Kreatin ✅ Bulunur Kas metabolizmasının atığıdır. Glomerulustan süzülür, geri emilmez, idrara geçer. İdrar içinde bulunması normaldir.

II. Aminoasit ❌ Bulunmaz Glomerulustan süzülür ama proksimal tübülde tamamı geri emilir. Vücut için hayati öneme sahiptir, bu yüzden idrarla atılmaz (ancak hastalık durumlarında olabilir). Sağlıklı bireyde idrar toplama kanalına ulaşmaz.

III. NaCl (Sodyum klorür) ✅ Bulunabilir Sodyumun büyük bölümü geri emilir ama az miktarda süzüntüde kalabilir. Homeostatik dengeye göre değişebilir. İdrar toplama kanalında az da olsa bulunabilir.

IV. K⁺ (Potasyum) ✅ Bulunabilir Potasyum, özellikle distal tüpte aktif olarak salgılanır (sekresyon). Fazlası idrarla atılır, bu nedenle süzüntüde bulunur.

📌 Soru Ne Soruyor?

Glomerulus kılcalları ile vücut (sistemik) kılcallarının farklarını soruyor. Hangileri vücut kılcallarından farklı DEĞİLDİR yani benzerdir?

🔍 Maddeleri Tek Tek Değerlendirelim:

I. Kan basıncı ✅ Farklıdır Glomerulus kılcallarında kan basıncı çok yüksektir (~70 mmHg). Bu sayede filtrasyon (süzülme) gerçekleşir. Oysa sistemik kılcallarda bu basınç daha düşüktür (~30 mmHg). → Farklıdır.

II. Madde geçişi yönleri ✅ Farklıdır Vücut kılcallarında: → Genellikle iki yönlü geçiş vardır (besin → hücre, atık ← hücre). Glomerulus kılcallarında: → Geçiş tek yönlüdür → sadece kan → kapsül yönünde süzme olur. → Farklıdır.

III. Her iki ucun bağlı olduğu damar çeşitleri ✅ Farklıdır Vücut kılcalları: Atardamar → kılcal damar → toplardamar Glomerulus kılcalları: Getirici atardamar → kılcal damar → götürücü atardamar → Bu özellik glomerulus'a özgüdür. → Farklıdır.

IV. Kanın protein osmotik basıncı ❌ Farklı değildir (Benzerdir) Her iki sistemde de kan proteinleri (özellikle albümin) suyun damarda tutulmasında rol oynar. Plazma proteinleri glomerulus filtresinden geçemez → kanda kalır → osmotik basınç oluşturur. Sistemik kılcallarda da aynı mekanizma işler. → Bu özellik benzerdir.

🔬 Kreatinin Nedir?

Kreatinin, iskelet kaslarının faaliyetleri sırasında oluşan bir atık maddedir (özellikle kreatin fosfat yıkımı sonucu). Vücutta sürekli üretilir ve böbrekler yoluyla süzülerek idrarla dışarı atılır. Geri emilmez, bu yüzden vücuttan tamamen uzaklaştırılması gerekir.

🧪 Kreatininin İdrara Giden Yolculuğu:

Şimdi bu molekülün kaslardan çıkıp **üretere ulaşıncaya kadar geçtiği yapıları sırayla düşünelim:

1. Böbrek Atardamarı (I) Kreatinin kana karıştıktan sonra, böbreğe gelen getirici atardamarla glomerulusa ulaşır. ✔️ İlk durak bu.

2. Henle Kulpu (II) Glomerulustan Bowman kapsülüne süzülen kreatinin, → önce proksimal tüpten, sonra Henle kulpunun inen ve çıkan kollarından geçer. ✔️ Süzüntü içindeki ikinci durak.

3. Distal Tüp (IV) Henle kulpundan sonra süzüntü distal tüpe gelir. ✔️ Üçüncü durak.

4. İdrar Toplama Kanalı (III) Distal tüpten sonra süzüntü toplama kanalına geçer. ✔️ Dördüncü durak.

5. Havuzcuk (V) Toplama kanallarındaki sıvı (artık idrar), böbrek havuzcuğuna (pelvis renalis) aktarılır. ✔️ Son durak → ardından üreter → mesane → dış ortam.