Sinir Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi

Sinir hücrelerinde impuls iletim hızı, iki temel faktöre bağlıdır:

Miyelin Kılıfın Varlığı:

• Miyelinli nöronlarda, impuls Ranvier boğumları arasında atlayarak ilerler (Saltatorik iletim).
• Bu durum, miyelinsiz nöronlardaki sürekli iletime göre çok daha hızlıdır.
• Miyelin kılıfı olan nöronlarda iletim hızı artar.

Akson Çapı:

• Akson çapı arttıkça, iç direnci azalır ve impuls iletimi hızlanır.
• Daha geniş çaplı nöronlar, daha hızlı impuls iletir.

Otonom sinir sistemi, istemsiz çalışan iç organları kontrol eder ve sempatik ile parasempatik sinir sistemleri olarak ikiye ayrılır:

Sempatik Sinir Sistemi ("Savaş ya da Kaç" Mekanizması)

• Stres, korku ve heyecan durumlarında vücudu hazırlar.
• Sindirim sistemi hareketlerini azaltır (çünkü enerji sindirime değil, hayatta kalmaya yönlendirilir).
• Kalp atış hızını artırır, kan basıncını yükseltir.
• Göz bebeklerini genişletir ve bronşları açarak solunumu hızlandırır.
• Tükürük salgısını azaltır (ağız kuruluğu yapabilir).

Parasempatik Sinir Sistemi ("Dinlen ve Sindir" Mekanizması)

• Dinlenme sırasında etkilidir.
• Sindirim hareketlerini artırır, mide ve bağırsakların çalışmasını hızlandırır.
• Kalp atış hızını yavaşlatır.
• Tükürük salgısını artırır.
• Göz bebeklerini daraltır.

Hipotalamus, homeostaziyi (iç dengeyi) sağlayan en önemli beyin bölgelerinden biridir ve birçok hayati işlevi kontrol eder. Bu soru, yapılan deneylere bakarak hipotalamusun hangi işlevleri kontrol ettiğini anlamamızı gerektiriyor.

Deney bulgularını analiz edelim:

Hipotalamusun tuz derişimi yüksek bir çözeltiyle uyarılması → Hayvan susuz olmadığı hâlde çok miktarda su içiyor ve idrar miktarı azalıyor.

• Bu durum, hipotalamusun kanın ozmotik basıncını (B şıkkı) ve su dengesini (D şıkkı) düzenlediğini gösterir.
• Ayrıca idrar üretiminin azalması, hipotalamusun antidiüretik hormon (ADH) salgısını kontrol ettiğini ve böbreklerden suyun geri emilimini artırdığını gösterir (C şıkkı).

Hipotalamusun farklı bir bölgesine elektrik uyarısı verildiğinde hayvan tok olduğu hâlde yemeye devam ediyor.

• Bu, hipotalamusun açlık ve tokluk hissini kontrol ettiğini kanıtlar (E şıkkı).

Beyin kabuğundaki motor korteks, vücudun farklı bölgelerinin hareketini kontrol eden bölgedir.

- El, yüz, dudak gibi ince ve hassas hareketler gerektiren bölgeler, motor kortekste daha büyük bir alana sahiptir.

- Bu farkın sebebi, bu bölgelerdeki duyu almaçlarının sayısının ve yoğunluğunun fazla olmasıdır.

Beyin kabuğundaki motor alanın büyüklüğü, vücut bölgesindeki sinir uçlarının yoğunluğu ile ilgilidir. Bu yüzden parmaklar ve yüz gibi hassas bölgeler, motor kortekste daha geniş bir alan kaplar.

Miyelinli Bir Nöronda İmpuls İletimi ile İlgili Doğru ve Yanlış İfadeler

Miyelinli nöronlarda impuls iletimi belirli kurallar çerçevesinde gerçekleşir. Şimdi verilen ifadeleri tek tek inceleyelim:

✅ I. İmpuls Ranvier boğumlarında atlamalı iletilir.

✔ Doğru!

• Miyelin kılıf, akson boyunca impulsun daha hızlı iletilmesini sağlar.
• İmpulslar miyelinli bölgelerden geçemez, yalnızca Ranvier boğumlarında sıçrayarak (saltatör iletim) ilerler.
  ✔ Bu ifade doğrudur.

✅ II. Eşik değerin altında kalan uyarılar, impuls oluşturmaz.

✔ Doğru!

• Nöronlar "ya hep ya hiç" prensibiyle çalışır.
• Eşik değeri aşan bir uyarı verildiğinde impuls oluşur, ancak eşik değerin altındaki uyarılar impuls oluşturmaz.
  ✔ Bu ifade doğrudur.

❌ III. Aksiyon potansiyeli, nöronun miyelinli bölgelerinde oluşur.

Yanlış!

• Miyelinli bölgelerde aksiyon potansiyeli oluşmaz.
• Aksiyon potansiyeli sadece Ranvier boğumlarında oluşur, çünkü miyelinli bölgelerde iyon değişimi gerçekleşmez.
• Bu yüzden impulsun iletimi boğumdan boğuma atlayarak olur.
  ❌ Bu ifade yanlıştır.

Sonuç:

✔ Doğru Cevap: C) I ve II

Bu soru, sinir sistemi fizyolojisiyle ilgili bir kavram bilgisi sorusudur. Özellikle impuls (sinir uyarısı) iletiminin özelliklerine ve bu iletimin uyarının şiddetiyle olan ilişkisine odaklanır.

🧠 Kısaca Bilgi: Sinir hücreleri (nöronlar), uyarılara karşı "ya hep ya hiç" ilkesine göre aynı büyüklükte (genlikte) impuls üretir. Yani bir nöron uyarı eşiğini geçtiği anda, impulsun genliği (şiddeti) sabittir. Bu durumda, uyarının şiddeti neye göre anlaşılır?

👉 Uyarı şiddeti arttıkça impulsun sayısı (frekansı) artar. Yani beyin, bir bölgenin daha fazla uyarıldığını, birim zamanda gelen impuls sayısına (sıklığına) bakarak anlar.

🔍 Şık Analizi:

A) Sıklığı (frekansı) ✅ → Doğrudur. Uyarının şiddeti hakkında bilgi verir. Çünkü nöron, uyarının şiddetine bağlı olarak daha sık impuls üretir, fakat impulsun büyüklüğü değişmez.

B) Hız → Nöron tipine ve miyelin kılıfa bağlıdır; uyarının şiddetiyle ilgili değildir. ❌

C) Genlik → Hep sabittir (ya hep ya hiç kuralı). ❌

D) Yön → Her zaman dentritten aksona doğrudur; şiddetle ilgisi yoktur. ❌

E) Atlamalı iletilme → Sadece miyelinli nöronlarda olur; hıza etki eder, şiddet bilgisi taşımaz. ❌

Bu görselde insan beyninin yapıları numaralandırılmış ve her birine ait birer görev verilmiş. İnceleyelim:

🧠 Numara Analizi: Büyük beyin (Beyin kabuğu / Serebrum) Görevi: Duyu organlarından gelen bilgileri değerlendirme, bilinçli hareketler, düşünme, öğrenme vs.

✅ A seçeneği doğru. Orta beyin Kas tonusu ve vücut duruşu değil, görme ve işitme refleksleriyle ilgilidir.

❌ B seçeneği yanlıştır. Pons Solunum merkezleriyle omurilik soğanı arasında bağlantı kurar, ritmi düzenler.

✅ C seçeneği doğru. Omurilik soğanı (medulla oblongata) Solunum, dolaşım, boşaltım gibi hayati refleksler burada düzenlenir.

✅ D seçeneği doğru. Beyincik (Serebellum) Dengeyi ve kas koordinasyonunu sağlar.

✅ E seçeneği doğru. ❌ Yanlış olan ifade: B) 2 numaralı yapı kas tonusu ve vücut duruşunun kontrolünü sağlar. → Bu görev beyincik (5 numara) tarafından yapılır, 2 numara (orta beyin) değil.