AYT Biyoloji Deneme Sınavı

1. Sorunun Konusu: Bitkisel Hormonlar (Fitohormonlar) – Bitkilerde büyüme, gelişme ve çevresel uyaranlara tepkileri düzenleyen kimyasal sinyaller.

2. Sorunun Türü: Kavramsal bilgi – Doğru-yanlış tespiti Bitkisel hormonların görevleri ve etki yerleriyle ilgili temel bilgileri sorgulayan bilgi sorusudur.

3. Seçenek Analizi:

✅ A. “Bitkisel hormonlar bitkilerde; çiçek açma, meyve oluşumu ve yaprak dökülmesi gibi olaylarda işlev görürler.” Doğru.
Bu olaylar fitohormonların koordineli etkisiyle gerçekleşir (oksin, sitokinin, etilen, ABA, giberellin vs.).

❌ B. “Bitkisel hormonlar, hayvansal hormonların aksine yalnızca üretildikleri dokuda etkili olurlar.” Yanlış. Bitkisel hormonlar, taşınarak başka dokularda etkili olabilirler. Örneğin oksin, gövdenin ucunda üretilir fakat diğer bölgelere taşınarak büyümeyi etkiler. Yani, sadece üretildiği yerde değil, başka yerlerde de etki gösterir. Bu yönüyle hayvansal hormonlara benzer.

✅ C. “Etilen, meyvenin olgunlaşmasında etkili olan bir hormondur.” Doğru. Etilen gazı, meyvelerin olgunlaşmasını tetikler (örneğin muz, domates).

✅ D. “Giberellin eksikliği, cüce bitkilerin oluşumuna neden olabilir.” Doğru. Giberellin büyümeyi ve uzamayı teşvik eder. Eksikliği bodurluk yapar.

✅ E. “Oksinler, hücre duvarına etki ederek hücrelerin uzamasını ve büyümesini teşvik eder.” Doğru. Oksinler, hücre duvarının geçirgenliğini artırarak su ve çözeltilerin girişini kolaylaştırır, böylece hücre uzar.

✅ Doğru Cevap: B – Yanlıştır

Embriyonik gelişim sırasında, üç temel embriyonik tabaka oluşur:

1. Ektoderm → Sinir sistemi, deri, duyu organları gibi yapıları oluşturur.

2. Mezoderm → Kas, kemik, kıkırdak, dolaşım sistemi gibi yapıları oluşturur.

3. Endoderm → Sindirim sistemi ve ona bağlı organları (karaciğer, pankreas gibi), solunum sistemi epitelini oluşturur.

Pankreas, endoderm kökenlidir çünkü sindirim sistemi ile bağlantılı bir organdır ve iç salgı bezidir. Hem insülin ve glukagon gibi hormonları salgılayan iç salgı kısmı (Langerhans adacıkları) hem de sindirim enzimleri salgılayan dış salgı kısmı endodermden gelişir.

Damarların İncelenmesi:

Özcan’ın hazırladığı posterde böbrek, karaciğer ve akciğerlere kan taşıyan ve kan götüren damarlar gösterilmiştir.
Bu organlara kan getiren ve götüren damarları analiz ederek verilen ifadeleri değerlendirebiliriz.

Şıkların İncelenmesi:

✅ I. Üre bakımından oransal olarak en zengin damar M'dir. → Yanlış

• M damarı, karaciğere gelen kanı taşıyan kapı toplardamarıdır (vena porta).
• Üre, karaciğerde değil, böbreklerde süzülerek idrarla atılır.
• En fazla üre içeren damar böbrekten çıkan böbrek toplardamarı (L) olmalıdır, çünkü kan böbrekte süzüldükten sonra üre miktarı azalır.

✅ II. K, N, P ve R damarları oksijen bakımından zengindir. → Yanlış

• K: Böbreğe kan getiren böbrek atardamarıdır → O₂ bakımından zengin ✅
• N: Karaciğer toplardamarıdır → O₂ bakımından fakir ❌
• P: Karaciğer atardamarıdır → O₂ bakımından zengin ✅
• R: Akciğer atardamarıdır → O₂ bakımından fakir ❌
• Yanlış olanlar: N ve R damarları oksijen bakımından fakirdir.

✅ III. Karbonhidrat bakımından zengin besinlerle beslenen tok bir kişide P damarındaki glikoz miktarı M ve N damarlarından fazladır. → Yanlış

• P damarı, karaciğer atardamarıdır ve vücutta dolaşan normal kanı taşır.
• M damarı (kapı toplardamarı), ince bağırsaktan emilen glikoz açısından en zengin damardır.
• Bu yüzden tok bir kişide M damarındaki glikoz miktarı, P damarından fazladır.

📘 Soru Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, fenotipik farklılıkların kalıtsal mı yoksa çevresel mi olduğunu ayırt edebilmeyi test eden klasik bir modifikasyon–mutasyon–kalıtım bilgisi sorusudur.

Fenotip, bir canlının dış görünüşüdür (göz rengi, çiçek rengi, yaprak büyüklüğü vb.). Bu farklılıklar bazen genetik (kalıtsal) nedenlerle, bazen de çevresel nedenlerle oluşur. Soru, yalnızca kalıtsal olanı sormaktadır.

🔍 Şık Analizi:

A) ✅ Kalıtsaldır → Göz rengi farklılığı genetik yapıdan kaynaklanır. → Bu özellik yavrulara aktarılabilir. ✔️ Doğru cevaptır.

B) ❌ Çevreseldir (modifikasyon) → Işık miktarı gibi çevresel bir faktörün etkisiyle yaprak gelişimi değişmiştir. → Kalıtsal değildir.

C) ❌ Çevresel etkidir (modifikasyon) → Genetik olarak aynı olan larvalar farklı besinlerle beslendiklerinde farklı fenotiplere dönüşür. → Kalıtsal değildir.

D) ❌ Modifikasyondur → Işık miktarı pigment oluşumunu etkiler. → Genetik yapı değişmemiştir.

E) ❌ Çevreseldir (modifikasyon) → Toprak pH'ı çiçek rengini etkiler, fakat genetik yapıda değişiklik yoktur.

Bir popülasyonun gen havuzu, o popülasyondaki bireylerin sahip olduğu tüm genetik çeşitliliği ifade eder. Genetik değişimlerin meydana gelmesi için mutasyon, göç, doğal/yapay seçilim veya genetik sürüklenme gibi mekanizmalar etkilidir.

Büyük popülasyonlarda genetik değişimler daha az etkilidir çünkü genetik sürüklenme gibi rastgele olaylar büyük popülasyonlarda dengelenir.
Bu yüzden doğru cevap D şıkkıdır (Popülasyonların büyük olması, gen havuzunda değişime neden olmaz).

Kanın böbreklerdeki kılcal damarda ilerlemesi sırasında oksijen ve besin dokulara geçer. Bu maddelerin kandaki miktarı azalır. Hemoglobin alyuvarlarda bulunur. Dokuya alyuvar geçişi olmadığı için kandaki hemoglobin miktarında değişiklik olmaz.

Bu soru, dişi üreme sisteminin hormonal kontrol mekanizmasını çok güzel özetliyor.

🔬 İfadelerin Analizi:

I. Hipotalamustan salgılanan GnRH, hipofizi kontrol ederek yumurtalıktan FSH ve LH salgılanmasını sağlar. ❌ Yanlış GnRH, hipotalamustan salgılanır → ön hipofizi uyarır. Ancak FSH ve LH'yi salgılayan hipofizdir, yumurtalık değil. Yani "yumurtalıktan FSH ve LH salgılanmasını sağlar" ifadesi yanlış yazılmıştır. ✔️ FSH ve LH hipofizden, östrojen ve progesteron yumurtalıktan salgılanır.

II. Düşük miktarda östrojen salgılanması, FSH ve LH miktarını düşük düzeyde tutar. ✅ Doğru Östrojenin düşük seviyesi, negatif geri bildirim yoluyla → Hipotalamus ve hipofizi baskılar → FSH ve LH düşük düzeyde tutulur. ✔️ Bu ifade doğru.

III. Progesteron hormonu, östrojenle birlikte yeniden ovulasyon olmaması için gebelikte FSH ve LH salınımını azaltır. ✅ Doğru Gebelikte yüksek progesteron ve östrojen → hipotalamusu baskılar. Bu da FSH ve LH salgısını durdurur → yeni yumurta gelişimi ve ovulasyon engellenir. ✔️ Bu ifade de doğrudur.

📘 Konu Hakkında Kısa Bilgi: Bu soru, yapay seçilim (ıslah çalışmaları) konusunu ölçen bir bilgi ve ayırt etme sorusudur. Öğrencinin yapay seçilimin sınırlarını bilmesini ve diğer biyoteknolojik tekniklerle karıştırmamasını bekler. Yapay seçilim, insanlar tarafından bilinçli olarak istenen özelliklere sahip bireylerin seçilip üretilmesiyle, bu özelliklerin sonraki nesillere aktarılmasını sağlar. Amaç: Verim, dayanıklılık, görünüm gibi özellikleri geliştirmektir. Sadece hâlâ yaşayan türler üzerinde yapılabilir. Nesli tamamen tükenmiş (yok olmuş) türlerde, genetik materyal yoksa yapay seçilim uygulanamaz.

🔍 Şık Analizi:

A) ✅ → Et verimi yüksek bireyler seçilir → yapay seçilimle geliştirilir.

B) ✅ → İnsan eliyle seçilip üretilmiş verimli türlerdir.

C) ✅ → Tarımda hibritleme ve seleksiyon teknikleriyle yaygınlaştırılır.

D) ❌ → Doğru cevap. → Bu işlem yapay seçilimle yapılamaz çünkü üreme için canlı birey gerekir. → Genetik mühendisliği ya da klonlama gibi farklı bilimsel yollar gerekebilir.

E) ✅ → Bu da bir ıslah çalışmasıdır, yaygın uygulama alanı vardır.

Şekilde kılcal damarlar ile doku hücreleri arasındaki madde alışverişi gösterilmektedir. Kan, atardamardan kılcal damara ve ardından toplardamara doğru hareket eder. Bu sırada besin ve oksijen dokulara verilirken, atık maddeler ise kana geri alınır.

Bu süreçte:

I numaralı ok: Atardamardan kılcal damara, oradan da toplardamara geçen kanı gösterir.

II numaralı ok: Kandan doku hücrelerine geçen maddeleri gösterir.

III numaralı ok: Dokuda oluşan atık maddelerin kana geri dönüşünü gösterir.

Şıkların incelenmesi:

A seçeneği: Alyuvarlar (eritrositler) büyük hücrelerdir ve kılcal damarlardan dışarı çıkamaz. Bu yüzden yanlış.

B seçeneği: Oksijen, kılcal damarlardan dokulara geçer ama globulin büyük bir proteindir ve damar dışına çıkamaz. Yanlış.

C seçeneği:

I → Albumin: Kan plazmasında bulunan bir proteindir ve kanda kalır.

II → Glikoz: Hücrelerin enerji üretimi için kandan hücrelere geçen temel maddedir.

III → Amonyak: Hücre metabolizması sonucu oluşan bir atık maddedir ve kana geri alınarak vücuttan atılmak üzere taşınır.

D seçeneği: Trombositler kanın pıhtılaşmasında rol oynar ve damar dışına çıkmaz. Yanlış.

E seçeneği: Hemoglobin, alyuvarların içinde bulunur ve kılcal damarlardan hücrelere geçemez. Yanlış.

Bu nedenle doğru cevap "C" seçeneğidir.

Görselde erkek üreme sisteminin hormonal kontrol mekanizması net bir şekilde şematize edilmiş. Şimdi ifadeleri tek tek değerlendirelim:

🔍 Grafik Üzerinden Kısa Özet:

Hipotalamus → GnRH (Gonadotropin Salgılatıcı Hormon) salgılar

GnRH → Ön hipofizi uyarır

Ön hipofiz

FSH → Sertoli hücrelerini uyarır → Spermatogenez + İnhibin

LH → Leydig hücrelerini uyarır → Testosteron üretimi

I. Testosteron, ön hipofiz ve hipotalamus üzerine negatif geri bildirime neden olur. ✅ Doğru Testosteron seviyesi arttığında: → Hipotalamus ve ön hipofiz baskılanır → Böylece GnRH, LH ve FSH salgısı azalır ✔️ Bu ifade doğrudur.

II. FSH, Sertoli hücrelerini uyararak kana inhibin salınmasını sağlar. ✅ Doğru FSH → Sertoli hücrelerini uyarır Sertoli hücreleri → İnhibin salgılar İnhibin → FSH salınımını negatif geri bildirimle azaltır ✔️ Bu ifade de doğrudur.

III. İnhibin hormonunun miktarının kanda artışı pozitif geri bildirime neden olur. ❌ Yanlış İnhibin, hipofizi baskılayarak FSH salgısını azaltır Yani negatif geri bildirim yapar ❌ Bu ifade yanlıştır.

Yapısında hemoglobin bulunan ve solunum gazlarını taşıyan kan hücresi çeşidi alyuvarlardır. Yaralanma durumunda kanın pıhtılaşmasını kan pulcukları sağlar. Akyuvar hücreleri ise vücuda giren mikropları yok ederek veya onlara karşı antikor üreterek vücut savunmasında görev yapar.

→ Bu soru, bir ekosistemdeki farklı canlı türleri arasındaki ilişkileri ve bu ilişkilerin türlerine odaklanmaktadır. Soruda, bilim insanlarının bir savana ekosisteminde farklı canlı türleri arasındaki etkileşimleri gözlemlediği belirtilmiştir ve hangi ifadenin yanlış olduğu sorulmaktadır. Şıkları tek tek incelediğimizde:

→ A) Büyük memeli hayvanlar ile sığır kuşları arasında kommensal ilişki bulunur. Bu ifade doğrudur. Kommensalizm, bir türün diğerinden fayda sağladığı, diğer türün ise bu ilişkiden zarar görmediği ya da fayda sağlamadığı bir ilişki türüdür. Büyük memeli hayvanlar otlarken böcekleri ürkütüyor ve bu durumdan sığır kuşları faydalanıyor. Ancak bu durum büyük memeli hayvanlara ne zarar veriyor ne de onlara bir fayda sağlıyor.

→ B) Yaban domuzları ile firavun faresi arasında amensal ilişki bulunur. Bu ifade yanlıştır ve doğru cevaptır. Amensalizm, bir türün diğer tür üzerinde olumsuz etkisi olduğu, ancak bu etkileşimden kendisinin ne zarar gördüğü ne de fayda sağladığı bir ilişki türüdür. Ancak soruda belirtildiği gibi, yaban domuzları derilerine yerleşen kenelerden kurtulmak için firavun farelerinin bu keneleri yemesine izin veriyor. Yani yaban domuzları bu ilişkiden fayda sağlıyor. Bu nedenle, bu ilişki bir amensalizm değil, bir mutualizm (karşılıklı fayda) örneğidir.

→ C) Keneler ile firavun faresi arasında av-avcı ilişkisi bulunur. Bu ifade doğrudur. Firavun faresi, keneleri yiyerek besleniyor. Yani firavun faresi avcı, kene ise avdır.

→ D) Çita ile sırtlanlar arasında rekabet ilişkisi bulunur. Bu ifade doğrudur. Çita ve sırtlanlar, besin kaynakları için rekabet ederler. Bu durum, çitanın avını sırtlanlara bırakmasına neden olabilir.

→ E) Keneler ile yaban domuzları arasında parazitlik ilişkisi bulunur. Bu ifade doğrudur. Keneler, yaban domuzlarının derisine yerleşerek onların kanını emerler. Bu durum, kenelere fayda sağlarken yaban domuzlarına zarar verir. Yani bu bir parazitlik örneğidir. Sonuç olarak, yaban domuzları ile firavun faresi arasındaki ilişkinin amensalizm olduğunu belirten B şıkkı yanlıştır ve bu nedenle doğru cevaptır.