Canlıların Ortak Özellikleri

Biyoloji Nedir?

• Biyoloji kısaca, canlıları bilimsel temeller üzerinden araştıran bilim dalıdır.
• Canlıların, bütün özellikleri ve gerçekleştirdikleri temel yaşamsal olayları araştırır.

Biyoloji Biliminin Temel Amacı Nedir?

Biyolojinin temel amacı, doğal dengeyi korumak ve canlılar dünyasından insanlığa yararlı sonuçlar çıkarmaktır. Biyoloji iki ana bölümden oluşur.

1. Botanik: Bitkiler alemini inceler.
2. Zooloji: Hayvanlar alemini inceler.

Biyoloji Bilimi İle İlgili Bazı Alt Bilim Dalları

Sitoloji: Hücrelerin yapı, şekil ve fonksiyonları ile hücre içindeki organellerin yapı ve fonksiyonlarını inceler.

Histoloji: Dokuları inceler. Anatomi: Hücre doku ve organların yapısını inceleyen bilim dalıdır.

Fizyoloji: Hücre doku ve organların işleyişini inceleyen bilim dalıdır.

Morfoloji: Canlıların dış görünüşünü ve genel yapısal özelliklerini inceler.

Ekoloji (Çevre Bilimi): Canlıların yaşadıkları ortamlarda çevreleriyle ve birbirleriyle etkileşimlerini inceler.

Moleküler Biyoloji: Hücrelerin moleküler düzeydeki yapısal özelliklerini inceler.

Biyoteknoloji: Canlıların çeşitli özelliklerini, günlük yaşantıda kullanılmalarını, gen alışverişlerini teknoloji ve mühendislik bilgilerini kullanarak inceler.

Genetik (Kalıtım Bilimi): Canlıların gen yapılarını, kalıtsal özelliklerini ve genlerin kuşaklar arası aktarımı ile bunların canlı üzerindeki etkilerini inceler.

Hidrobiyoloji: Su içinde yaşayan canlıları, suyun özelliklerini ve canlıların bu ortamdaki yaşamlarını inceler.

Embriyoloji: Canlıda döllenmiş yumurtadan itibaren meydana gelen gelişme ve farklılaşmaları inceler.

Biyolojinin Günlük Hayatta Karşılaşılan Problemlerin Çözümüne Katkısı

• Günümüzde biyoloji bilimi birçok sorunun çözümüne katkı sağlamaktadır. Bu sorunlar; gıda sıkıntısı, küresel ısınma, biyoçeşitlilikteki azalma şeklindedir.
• Her geçen gün biyoloji alanında ortaya çıkan yeni buluşlar insanları heyecanlandırmaktadır.
• Özellikle biyoteknoloji ve sağlık alanındaki gelişmeler insanların geleceğe güvenle bakmalarını sağlamaktadır.
• Bu çalışmalarda ülkemiz insanlarının yer alıyor olması bu bilime olan heyecanımızı ve ilgimizi artırmaktadır. Örneğin Sayın Aziz SANCAR.
• Biyoteknolojik çalışmalar ile tehlikeli ve işe yaramaz görülen atıklar, mikroorganizmalarla tehlikesiz ve işe yarar hale getirilmiştir.
• Günümüzde virüslerle mücadele için kullanılan interferonlar, şeker hastalığı tedavisinde kullanılan insülin hormonu gen transferi yöntemi ile üretimi sağlanmıştır.
• Gen aktarımı ile çeşitli ilaç ve zararlılara karşı dirençli bitkiler elde edilmiştir.
• “Kök hücre” çalışmaları sayesinde birçok hastalığın tedavi edileceği ifade edilmektedir.
• Çevresel sorunların çözümünde biyoloji kullanılmaktadır.
• Alternatif enerji kaynağı olarak bitkisel ve hayvansal kökenli yakıtlar (biyoyakıtlar), yakıt hammaddesi olarak kullanılmaktadır.
• DNA parmak izinin belirlenmesi ile günümüzde birçok adli olay ve analık-babalık davaları çözüme kavuşturulabilmektedir.
• Çocuk sahibi olamayanlar için yeni ve etkin çözüm yolları oluşturulmaktadır.

• Canlıların ortak (karakteristik) özelliklerini canlılar dünyasında yer alan canlı alemleri taşır.
• Virüsler; Hücresel yapı taşımadıkları için bu ortak özelliklerin içinde yer almazlar. (Zorunlu parazittirler.)

Canlılar Dünyasını aşağıdaki şemadan inceleyebilirsiniz.

Canlıların Ortak Özellikleri

1. Hücresel Yapı

2. Beslenme

3. Solunum

4. Boşaltım

5. Homeostazi

6. Metabolizma

7. Hareket

8. Uyarılara Tepki

9. Büyüme ve Gelişme

10. Üreme

11. Adaptasyon

12. Organizasyon

1. Hücresel Yapı

• Tüm canlılar yapısal ve işlevsel bakımdan hücre denilen temel birimlerden oluşurlar.
• Canlıdaki tüm yaşamsal olaylar hücrede gerçekleşir.
• Bazı organizmalar sadece bir hücreden oluşmuştur. Bu canlılara bir hücreli organizmalar denir.
• Bir hücreli canlıların tümünde organizma bir hücreden oluşur.

• Bazı organizmalar ise çok sayıda hücrenin belirli bir organizasyon ile bir araya gelmesi sonucu oluşmuştur.
• Bunlara da çok hücreli organizmalar denir.

Yapısına göre hücreler ikiye ayrılır.

1. Prokaryot hücreler

• Zarla çevrili çekirdek ve zarla çevrili organelleri bulunmayan basit hücrelerdir.
• Bakteriler ve arkeler prokaryot hücre yapısına sahip organizmalardır.
• Bu canlıların tamamı tek hücrelidir. 
• DNA'ları sitoplazmada bulunur.
• Çekirdek ve zarlı organelleri yoktur.
• Organel olarak sadece RİBOZOM vardır.
• Ribozom zarsız bir organeldir. Görevi protein sentezi yapmaktır.

Prokaryot hücrede bulunan temel yapılar;

• Hücre Çeperi (büyük çoğunluğunda bulunur);
• Hücre çeperi temel maddesi;
  • Bakterilerde; Peptidoglikan madde içerir.
  • Arkelerde; Sahte (Yalancı) peptidoglikan madde içerir.
• Sitoplazma
• Ribozom (Tek organeldir.)
• DNA ve RNA (Sitoplazmada bulunur)
• Hücre Zarı (Tek katlıdır.) 

2. Ökaryot Hücreler

► Zarla çevrili çekirdek ve zarlı organelleri olan gelişmiş hücrelerdir.

► Protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ökaryot hücre yapısındadır.

► Ana DNA çekirdekte bulunur. (Sarmal yapılı ve histon protein kılıfla çevrilidir)

► Çekirdek ve zarlı organeller bulunur. (Ribozom, Koful, Golgi Aygıtı, Endoplazmik Retikulum, Mitokondri, Kloroplast vb.)

► Ayrıca mitokondri, kloroplast organellerinde de halkasal DNA bulunur ve histon proteinli kılıf taşımaz.

► Ökaryot hücreli canlılar; tek ya da çok hücreli olabilirler.

► Tek hücrelilere; amip, öğlena, paramesyum gibi canlılar örnek verilebilir.

► Çok hücrelilere ise; bazı algler, mantarlar, bitkiler, hayvanlar örnek olarak verilebilir.

Prokaryot — Ökaryot Tüm Hücrelerin Ortak Özellikleri

1. Hücre zarının bulunması (Tek katlıdır)

2. Sitoplazmanın bulunması

3. DNA ve RNA bulunması.

4. Ribozom organeli bulunması DNA, tüm canlı türlerinde bulunur ve aynı nükleotitleri (adenin, guanin, sitozin, timin nükleotitleri) içerir.

Aşağıda bitki hücresine ait bir resim bulunmaktadır.

2. Beslenme

Canlıların yaşamlarını sürdürebilmek ve enerji ihtiyaçlarını karşılamak için beslenmek zorundadır. Canlılar şu nedenlerden dolayı besinlere ihtiyaç duyarlar;

► Yapılarına katılacak maddeleri almak,

► Enerji ihtiyaçlarını karşılamak,

► Büyüyüp gelişmek,

► Yıpranan doku ve organlarını onarmak,

► Kimyasal tepkimelerini düzenlemek için besinlere ihtiyaç duyarlar.

► Doğada bazı canlılar kendi besinlerini kendileri üretirken, bazı canlılar besinlerini dışarıdan hazır olarak alır.

Buna göre canlılarda genel olarak üç çeşit beslenme görülür.

1. Ototrof Beslenme (Üretici Canlılar):

• Kendi besinini kendisi üretebilen canlılar ototrof beslenen canlılardır.
• Bu canlılar inorganik maddeleri dış ortamdan hazır alarak organik besin üretimi yaparlar.
• Bu besinleri hem kendileri kullanır hem de diğer canlıların besin kaynağını sağlarlar.
• Ototrof canlılar; besin üretmek için farklı enerji kaynakları kullanırlar.
• Bu enerji kaynakları güneş ışığı enerjisi ve kimyasal enerjidir.
• Işık enerjisini kullanarak fotosentez olayı ile besin üretenlere Fotoototrof canlılar denir.
• Bazı inorganiklerin oksitlenmesiyle açığa çıkan kimyasal enerjiyi kullanarak, kemosentez olayı ile besin üretenlere Kemoototrof canlılar denir.

Fotosentez ile besin üretimini;

1. Prokaryotlardan; bazı bakteriler (mavi – yeşil algler yani siyanobakteriler, H₂S ve H₂ bakterileri gibi) yaparlar.

• Fotosentez için ışık enerjisi ve klorofil gereklidir.
• Fotosentez yapan bazı bakterilerin klorofil molekülleri sitoplazmadadır.

2. Ökaryotlardan; öglena, alglerin çoğu ve bitkiler (küsküt otu gibi tam parazit bitkiler hariç) fotosentez ile besin üretirler.

• Bitkiler; hazır besin kullanan canlıların temel besin kaynağını oluştururlar.
• Kullandığımız oksijenin kaynağı fotosentez olayıdır.
• Fotosentez yapan ökaryotların klorofil molekülleri kloroplast organelinde bulunur.

Fotosentez Denklemi Şu Şekildedir.

Kemosentez ile besin üretimini;

► Sadece bazı prokaryotlar (bazı bakteriler) yapar.

► Ökaryot hücreli canlılar kemosentez yapmazlar.

► Kemosentez yapan bir canlı kesin prokaryot hücre yapılıdır ve tek hücrelidir.

2. Heterotrof Beslenme (Tüketici Canlılar):

► Kendi besinini üretemeyen dışarıdan hazır olarak alan canlılardır.

► Besinlerini üreticilerden ya da diğer tüketicilerden sağlarlar.

Heterotrof Beslenme Çeşitleri

1. Holozoik Beslenme

► Besinini katı parçalar halinde alan canlılar holozoik beslenirler.

► Gelişmiş bir sindirim sistemleri vardır.

► İnsan ve hayvanlar bu şekilde beslenir.

► Bu canlılar aldıkları besin çeşidine göre üçe ayrılır.

♦ Herbivor (Otçul); sadece ot ile beslenirler. Örnek; inek, keçi, tavşan vb.

♦ Karnivor (Etçil); sadece et ile beslenirler. Örnek; aslan, kaplan, sırtlan vb.

♦ Omnivor (Hepçil); Hem ot hem et ile beslenirler. Örnek; insan, ayı, domuz vb.

2. Çürükçül (Saprofit) Beslenme

► Bazı bakteriler ve mantarlar dışarı enzim salgılayarak organik besinleri ayrıştırırlar.

► Sonra bu besinleri hücrelerine alarak beslenirler.

► Ölü ve canlı atıklarını ayrıştırdıkları için çok önemlidirler.

► Organik atıkları inorganiklere dönüştürürken besin ihtiyaçlarını da hazır olarak karşılamış olurlar

Saprofit Canlıların Ekolojik Önemi

► Çevre kirliliğini önlerler.

► Toprağı inorganik madde bakımından zenginleştirirler.

► Canlılar için önemli olan karbon ve azot gibi atomların tükenmesine engel olurlar.

► Madde döngülerinin devamına katkı sağlarlar.

► Ekolojik dengenin korunmasını sağlarlar.

► Ayrıştırıcıların azot döngüsündeki işlevi, amino asitlerden amonyak oluşturmaktır.

Ölü veya Canlı Atıkları → Protein → Aminoasit → NH₃

Bir ekosistemde ayrıştırıcı organizma sayısı azalırsa

► Çevre kirliliği artar.

► Başta azot olmak üzere madde döngüleri yavaşlar.

► Organik madde birikimi artar, çevrede kokuşma olur.

► Doğadaki inorganik madde miktarı azalır.

Ek Bilgi:

Kemoheterotrof Canlı: Hem enerji hem de karbon kaynağı olarak diğer canlıların ürettiği organik maddeleri kullanan canlılardır. Hayvanlar, insanlar, mantarlar, protistlerin çoğu ve birçok bakteri örnek verilebilir.

Fotoheterotrof Canlı: Enerji kaynağı olarak ışık enerjisini, karbon kaynağı olarak diğer canlıların ürettiği organik maddeleri kullanan canlılardır. Bazı arkeler (tuzu seven) örnek