Sınıflandırmada Temel Yaklaşımlar ve Modern Sınıflandırma
► Canlı çeşitliliğini daha iyi anlamamızı sağlar. Dünyada çok fazla tür olduğu için hepsini tek tek ezberlemek zordur. Sınıflandırma, bu kalabalığı düzenler.
► Canlıları incelemeyi ve öğrenmeyi kolaylaştırır. Benzer özelliklere sahip canlılar aynı grupta toplandığı için, bir grubu öğrendiğimizde o gruptaki diğer canlılar hakkında da fikir sahibi oluruz.
► Bilgilerin düzenli tutulmasını sağlar. Tıpkı kütüphanede kitapların bölümlere ayrılması gibi, canlılar da gruplara ayrılarak bilimsel bilgilerin karışması önlenir.
► Bilim insanları arasında ortak bir dil oluşturur. Latince isimlendirme sayesinde, farklı ülkelerdeki bilim insanları aynı türden bahsederken karışıklık yaşamaz.
► Yeni keşfedilen türlerin tanımlanmasını kolaylaştırır. Var olan sınıflandırma sistemi sayesinde yeni türler, yerleştirilecek uygun gruplara konabilir.
► Canlılar arasındaki akrabalık ilişkilerinin anlaşılmasına yardım eder. Benzer özelliklere sahip canlıların, evrimsel olarak birbirine daha yakın olduğu sonucu çıkarılabilir.
► Önce yeni canlı türünün tüm özellikleri ayrıntılı şekilde incelenir. Yaşadığı ortam Vücut yapısı Beslenme şekli Üreme şekli Hücre yapısı (tek hücreli mi, çok hücreli mi) Genetik özellikleri (DNA karşılaştırmaları)
► Daha sonra bu özellikler, önceden bilinen canlı gruplarıyla karşılaştırılır. Hangi canlı gruplarına benzediğine bakılır.
► Benzerlik ve farklılıklarına göre en uygun âlem, şube, sınıf, takım, familya, cins ve tür basamaklarına yerleştirilir.
► Eğer canlı çok özel ve diğerlerinden belirgin şekilde farklıysa: Yeni bir tür adı verilir. Gerekirse yeni bir cins ya da daha üst grup bile tanımlanabilir.
► Tüm bu işlemler yapılırken uluslararası kurallara ve bilimsel sınıflandırma sistemine uyulur.
► Günümüze kadar dünya üzerinde yaşayan yaklaşık 1.2 milyon canlı türü keşfedilmiştir. Her yıl yeni türler keşfedilmekte ve bu sayıya eklenmektedir.
► Nesli tükenmiş türlerin sayısının günümüzdeki türlerin sayısından daha fazla olduğu düşünülürse, dünyadaki canlı çeşitliliğinin tahmin edilenden daha fazla olduğu görülür.
► İlk çağlardan günümüze kadar insan; canlı ve cansız varlıkları anlamaya ve öğrenmeye çalışmıştır.
► Bu nedenle çevresinde gördüğü canlı ve cansız varlıkları ihtiyacına göre sınıflandırarak daha kolay bir tanıma yöntemi geliştirmiştir.
Sınıflandırma bilimi;
♦ Hastalık yapan mikroorganizmaların tanımlanması,
♦ Tehlike altındaki bitki ve hayvan türlerinin korunması gibi önemli konular üzerinde yapılan çalışmalara büyük katkı sağlar.
Biyolojik Sınıflandırma Sistemi
Sınıflandırma: Canlıların benzerlik ve farklılıklarına, ayrıca akrabalık derecelerine göre gruplandırılmasına sınıflandırma (sistematik) denir. Bu süreç, canlıların doğadaki ilişkilerini ve ortak özelliklerini anlamak için yapılan bilimsel bir çalışmadır.
► Sınıflandırmada; sınıflandırma kategorileri yer alır. Her bir sınıflandırma kategorisinde yer alan belirli ortak özelliklere sahip canlı grubuna Takson denir.
► Canlıların sınıflandırılması için gerekli olan, tüm kural ve kriterleri belirleyen biyolojinin alt bilim dalına ise Taksonomi denir.
► Taksonomi terimi, Yunanca "taksis" (düzenleme-sıralama) ve "nomos" (yasa) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
► Taksonomi, canlıların doğru bir şekilde tanımlanmasını, adlandırılmasını ve sınıflandırılmasını sağlar.
► Taksonominin temelini; dünyada yaşayan tüm canlıları, belli yöntemlerle sınıflandırarak tanımak oluşturur.
► Bu görevi nedeniyle taksonomi; biyolojinin diğer alt dalları (disiplinleri) arasında öncü konumdadır.
► Canlıyı ilk tanımlayan ve tanıtan taksonomi bilimidir.
Taksonomi bilimi; canlıları tanımlama çalışmalarında;
♦ Morfoloji,
♦ Anatomi ve Histoloji,
♦ Biyokimya,
♦ Moleküler Biyoloji gibi biyolojinin alt dallarından ve diğer bilimlerden de yararlanır.
Sınıflandırmanın Amaçları Şunlardır.
► Canlı türlerini birbirinden ayırt edebilecek düzenli bir sistem oluşturmak.
► Canlıları, bilimsel kurallara göre gruplandırarak, doğayı daha kolay anlaşılır hale getirmek.
► Canlıların sınıflandırılması sonucu elde edilen bilgileri, o gruba dahil olan bireylerin tamamı için geçerli saymak. Böylece canlılar dünyasını daha kısa sürede anlamak.
► Herhangi bir canlı çeşidi ile ilgili elde edilen bilgileri paylaşarak aynı konudaki çalışmaların tekrarını önlemek.
► Bilim insanları arasında iletişim ve dil birliğini sağlamak.
► Biyolojik çeşitliliğin dünya üzerindeki dağılımının nasıl olduğunu anlamak.
► Ekolojik ve ekonomik kaynakları tespit etmek.
► Daha önce yaşamış ve nesilleri tükenmiş eski türler ile yeni türleri karşılaştırmak, aralarındaki akrabalık derecelerini belirlemek.
► Yeni bulunan türlerin tanımlanmasını ve adlandırılmasını kolaylaştırmak.
Doğal (Filogenetik = Modern) Sınıflandırma
► Günümüzde geçerli olan ve temeli bilimsel verilere dayanan sınıflandırmadır.
► Bu sınıflandırma akrabalık ilişkilerine göre yapılmaktadır.
► Doğal sınıflandırmada canlıların; morfolojik, anatomik, fizyolojik, genetik vb.bir çok özelliğinden yararlanılır.
Doğal sınıflandırmada temel olan ve değişmeyen birim Tür'dür.
► Tür kavramını ilk kez John Ray kullanmıştır.
Tür; sınıflandırmada kullanılan en küçük birim olarak kabul edilir.
► Günümüzdeki doğal sınıflandırma ile ilgili ilk çalışmaları Carl Lineaus yapmıştır.
► Lineaus; sınıflandırmada derecelendirilmiş bir düzenin oluşturulması gerektiğini belirtmiştir.
► Bu kapsamda sınıflandırma basamaklarını oluşturmuştur. (Bunu Doğa Sistemi eserinde belirtmiştir.)
► Ayrıca türler için ilk kez İkili Adlandırma (Binominal Adlandırma) sistemini kullanmıştır.
Doğal Sınıflandırmada Dikkate Alınan Temel Kriterler Şunlardır
► Canlının prokaryot ya da ökaryot hücre yapısında olması
► Canlılardaki DNA ve protein benzerliği ile
► Anatomik, fizyolojik, morfolojik, genetik vb. benzerlikler dikkate alınmıştır.
Sınıflandırmada Kullanılan Kategoriler ve Bu Kategoriler Arasındaki Hiyerarşi
► Kategori; belirli bir düzene göre sıralanmış, belirli özellikler taşıyan ve buna göre adlandırılan sınıflandırma birimlerine denir.
► Filogenetik sınıflandırmada canlılar 7 farklı kategoride gruplandırılırlar.
► Belirli bir kategoriye dahil olan ve ortak özelliklere sahip bireylerin oluşturduğu topluluğa Takson denir.
Taksonlar; sahip oldukları özelliklere göre belirli kategorilere yerleştirilirler.
Belli bir kategoriye giren bir takson, üst seviyedeki taksonları oluşturmak üzere başka canlı topluluklarıyla bir araya getirilebilir.
► Sınıflandırma kategorilerinde (basamaklarında) kullanılan en küçük birim TÜR, en büyük birim ise ALEM'dir.
Tür → Cins → Familya (Aile) → Takım → Sınıf → Şube → Alem
► Sınıflandırmada; benzer familyalar takımları oluşturur. Benzer takımlar biraraya gelerek sınıfları, sınıflar biraraya gelerek şubeleri, şubeler ise biraraya gelerek alemi oluşturur.
Türün Tanımı
- Ortak bir atadan gelen,
- Yapı ve görev bakımından benzer özellikler taşıyan,
- Doğal koşullarda çiftleştiklerinde kısır olmayan yavrular (verimli döller) verebilen bireyler topluluğuna Tür denir.
Aynı türde bulunan canlıların;
♦ Kromozom sayıları ve gen çeşitleri
♦ Beslenme şekilleri
♦ Üreme şekilleri
♦ Solunum şekilleri
♦ Boşaltım şekilleri
♦ Hücre yapıları vb.özellikleri aynıdır.
NOT: Ancak farklı tür canlıların kromozom sayıları aynı olabilir. Örnek: insan ve moli balığında 2n = 46 kromozom, tavuk ve köpekte ise 2n = 78 kromozom bulunur.
Bir canlılının embriyonik gelişimi sırasında özelliklerinin ortaya çıkışı genelden özele doğru olur. Önce şube, en son tür özellikleri ortaya çıkar.
İkili (Binominal) Adlandırma Sistemi
►Binominal adlandırmayı ilk kez Carl Lineaus (Karl Linne) önermiştir.
► Bu sistem günümüzde türlerin adlandırılmasında kullanılan sistemlerin temelini oluşturur.
► İkili adlandırmada Latince dili kullanılır.
► Bu yönteme göre tür adı iki kelimeden oluşur.
♦ Birinci kelime cins adı ifade eder. İkinci kelime ise tamamlayıcı adı ifade eder.
♦ Cins adının ilk harfi büyük diğer harfleri küçük yazılır. tamamlayıcı ad küçük harfle başlar küçük harflerle devam eder.
♦ Tür ve cins adları yazılırken eğik (italik) yazı karakteri kullanılır ya da altı çizilir.
► Cins adı tamamlayıcı ad ile birlikte Tür adını oluşturur.
Örneğin; Homo sapiens (insan türü)
Cins Adı Tamamlayıcı Ad
| |
TÜR ADI
► Tamamlayıcı ad bir türün özelliğini belirten sıfat olup o türü tanımlamak için tek başına yeterli değildir. Çünkü birbirinden farklı türlerin tamamlayıcı adı aynı olabilir. Örneğin;
♦ Passer domesticus (Bayağı serçe)
♦ Felis domesticus (Ev kedisi)
► Cins adları aynı olan türler akrabadır. Örneğin;
♦ Felis leo (Aslan)
♦ Felis tigris (Kaplan)
♦ Felis domesticus (Ev kedisi)
(Aynı sülalede bulunan insanların soyadları cins adı olarak, isimleri ise tamamlayıcı ad olarak düşünülebilir.)
İki farklı canlı sınıflandırma basamaklarının herhangi birinde birlikte bulunuyorsa, üst basamaklarda da kesinlikle birlikte bulunurlar. Örneğin; aynı takımda bulunan A ve B canlılarının sınıf, şube ve alemleri ortaktır. Ancak; tür, cins ve familyaları farklı olabilir.
Canlıların tür adlarına bakılarak akrabalık derecelendirilmesi yapılırken ilk kelimeye (cins adı) dikkat edilmelidir.
Çevresindeki canlıları sınıflandırabilme
Canlıların Günlük Yaşamındaki Adı
1.Canlı: Kedi 2.Canlı: Köpek 3.Canlı: Meşe Ağacı 4.Canlı: Serçe
Genel Özellikler
Kedi: Memeli, sıcakkanlı, kürklü, dört ayaklı, etçil. Köpek: Memeli, sıcakkanlı, evcilleştirilmiş, kürklü, omnivor. Meşe Ağacı: Bitki, geniş yapraklı, fotosentez yapar, meşe palamudu üretir. Serçe: Kuş, küçük, tüylü, gagalı, kanatlı, uçabilen.
Sınıflandırmak İçin Kullanılacak Özellikler
Kedi: Kürk, dört bacak, etçil beslenme. Köpek: Kürk, dört bacak, omnivor beslenme. Meşe Ağacı: Tohum üretir, fotosentez yapar. Serçe: Tüyler, gaga, kanatlar.
Kendi Gruplama Sisteminize Göre Yeri
Kedi ve Köpek: Memeliler. Meşe Ağacı ve Serçe: Açık havada yaşayanlar, bitki ve kuş grubu.
Modern Sınıflandırma Sisteminde Sınıf Düzeyindeki Yeri
Kedi: Memeliler Köpek: Memeliler Meşe Ağacı: İkiçenekliler Serçe: Kuşlar
Canlının Bilimsel Adı
Kedi: Felis catus. Köpek: Canis lupus familiaris. Meşe Ağacı: Quercus robur. Serçe: Passer domesticus.
İlk İfade: a) Canlıların sınıflandırılmasında âlemden tür seviyesine geldikçe benzerlik artar. Doğru (D): Âlemden tür seviyesine indikçe canlılar arasındaki benzerlikler artar. Tür seviyesinde canlılar birbirine çok daha fazla benzerlik gösterir.
İkinci İfade (Doğru cevaba göre): b) Pinus nigra ve Pinus pinea aynı cins içinde yer alır. Doğru (D): Bu iki ağaç türü aynı cins içerisinde yer alır, çünkü aynı cinse aittirler.
Üçüncü İfade (Yine doğru cevaba göre): ç) Doğal sınıflandırma akrabalık derecelerine göre yapılır. Doğru (D): Doğal sınıflandırma canlıların akrabalık derecelerine göre yapılır. Genetik ve evrimsel yakınlıklar burada esas alınır.
Sonuç: Bu adımlar sizi 1. Çıkışa götürür.
Başka alternatif bir yol ise ilk soruya "yanlış" cevabı verilerek şu şekilde ilerlenebilir:
İlk İfade: a) Canlıların sınıflandırılmasında âlemden tür seviyesine geldikçe benzerlik artar. Yanlış (Y): Eğer bu ifadeye yanlış cevabı veriyorsanız, bir sonraki ifadeye geçelim.
İkinci İfade (Yanlış cevaba göre): c) Panthera tigris ve Panthera pardus aynı türe ait canlılardır. Yanlış (Y): Bu iki canlı farklı türlere aittir. Kaplan (Panthera tigris) ve leopar (Panthera pardus) aynı tür değildir.
Üçüncü İfade (Yanlış cevaba göre): f) Taksonomi, canlıların sadece fiziksel özelliklerine dayalı olarak yapılan bir sınıflandırmadır. Yanlış (Y): Taksonomi sadece fiziksel özelliklere değil, genetik, evrimsel ve diğer biyolojik özelliklere de dayanır.
Sonuç: Bu adımlar sizi 8. Çıkışa götürür.
Bitkilerin tayin anahtarına göre doğru sıralaması şu şekilde olur
1. Erodium (Dönbaba) - Görsel a
2. Platanus (Çınar) - Görsel d
3. Triticum (Buğday) - Görsel ç
4. Anthemis (Papatya) - Görsel b
5. Pinus (Çam) - Görsel c
6. Cupressus (Servi) - Görsel e
Bitki adı: Erodium (Dönbaba) Görsel harfi: a: Yaprakları parçalı, pembe çiçekli otsu bir bitkidir. Olgunlaştığında kendi ekseni etrafında müdahale olmaksızın dönen leylek gagasına benzeyen uzun meyveleri vardır.
Bitki adı: Platanus (Çınar) Görsel harfi: d: 40 metre kadar boylanabilen odunsu bir bitkidir. Çok geniş tepeli, kalın dallı ve çok uzun ömürlü (500 yıl kadar) ağaçlardır. Yaprakları 3-5-7 bölümlü ve ele benzer yapıdadır. Meyveleri küre şeklinde ve uzun saplıdır.
Bitki adı: Triticum (Buğday) Görsel harfi: ç Şerit şeklinde paralel damarlı yaprakları ve başak şeklinde gelişen çiçek dizilimiyle karakteristik otsu bir bitkidir. Bu cins, dünya üzerinde gıda olarak tüketilen en önemli besin kaynaklarından biridir.
Bitki adı: Anthemis (Papatya) Görsel harfi: b Dışarıdan tek bir çiçek gibi görünse de yakından bakıldığında aynı düzlemde dizilmiş birçok çiçekten oluşur. Kenarda beyaz uzun dilsi, orta kısımda ise sarı ve kısa tüpsü çiçekler yer alır. Otsu bir bitkidir. Meyveleri kısa, silindirik yapıdadır.
Bitki adı: Pinus (Çam) Görsel harfi: c Anadolu’da geniş bir dağılıma sahip, hızlı büyüyen kozalaklı ağaç grubudur. Yaprakları ikili demetler hâlinde iğne şeklindedir; koyu yeşil renkte, sert ve biraz sivridir.
Bitki adı: Cupressus (Servi) Görsel harfi: e Kışın yapraklarını dökmeyen, küçük ve yuvarlak kozalaklı bir bitkidir. Birbirini örtecek şekilde üst üste yerleşmiş pulsu yaprakları vardır ve süs bitkisi olarak da kullanılabilmektedir.
1. Yukarıda verilen canlılardan hangileri aynı takımda yer alır?
- *Pinus nigra* (a) ve *Pinus brutia* (b) aynı takımda yer alır. İkisi de iğne yapraklı bitkiler olduğundan, aynı kozalaklılar (Coniferales) takımına aittirler.
2. Doğal sınıflandırmaya göre tabloda kaç adet tür bulunur?
- Tabloda 6 adet tür bulunmaktadır: *Pinus nigra*, *Pinus brutia*, *Allium cappadocicum*, *Liquidambar orientalis*, *Thermopsis turcica*, ve *Fritillaria imperialis*.
3. Doğal sınıflandırmaya göre tabloda kaç adet cins bulunur?
- Tabloda 6 adet cins bulunmaktadır: *Pinus*, *Allium*, *Liquidambar*, *Thermopsis*, ve *Fritillaria*. (Pinus cinsine ait iki tür var ama cins sayısı farklıdır.)
4. Tabloda verilen canlılardan hangilerinin genetik benzerliği daha fazladır?
- *Pinus nigra* (a) ve *Pinus brutia* (b) genetik olarak daha fazla benzerlik gösterir, çünkü aynı cinse (Pinus) aittirler.
Bu cevaplar ders kitabının 49.sayfasındaki tabloda yer alan türlerin doğal sınıflandırmasına dayanarak verilmiştir.