► Mayoz bölünme; özel bir bölünme şeklidir.
► Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar.
♦ Mayoz bölünme geçirebilecek olan hücreler;
♦ Sperm ana hücresi
♦ Yumurta ana hücresi
♦ Spor ana hücresi
♦ Mikrospor ana hücresi
♦ Makrospor ana hücresidir. Bu hücrelerin tamamı diploit (2n) kromozomludur.
| Önemli Not: Tek hücreli ökaryot bir canlı olan paramesyum diploit kromozomludur. Konjugasyon (gen aktarımı) sırasında mayoz ile (n) kromozomlu gametler oluşturur. |
► Sperm ve yumurta ana hücresi insan ve hayvanlarda spor ana hücresi çiçeksiz bitkilerde, mikrospor ve makrospor ana hücreleri ise çiçekli bitkilerin erkek ve dişi üreme sisteminde bulunur.
| Önemli Not: Ayrıca bazı canlı türlerinde döllenme ile oluşan zigot sıradışı bir durum olarak mayoz bölünme geçirir. Örneğin; insanda sıtma hastalığını yapan plazmodium sporu (n) kromozomludur ve metagenez ile çoğalır. Eşeysiz üremesini mitoz ile insan vücudunda, eşeyli üremesini ise dişi anofel cinsi sivrisineğin sindirim sisteminde tamamlar. Sivrisineğin sindirim sisteminde bazı sporlar (n) gametlere dönüşerek döllenirler ve (2n) kromozomlu zigotu oluştururlar. Bu zigotun tekrar plazmodium sporunu oluşturması için mayoz geçirerek (n) kromozoma dönüşmesi gerekir. |
► Eşeyli üreyen canlıların üreme sistemlerinde 2n kromozomlu eşey ana hücreleri bulunur.
► Birey üreme olgunluğuna ulaştığında (insanda ergenlik dönemi) bu hücreler mayoz geçirerek Gamet adı verilen üreme hücrelerine dönüşürler.
► Üreme hücreleri haploit (n) kromozomlu olup erkekte sperm, dişide ise yumurta hücresidir.
► Mayoz sonucu oluşan bu gametlerin kromozom sayısı ana hücrenin yarısı kadardır.
► Sperm ve yumurta hücresi döllenme ile birleşerek, yeni oluşan canlının ilk hücresi olan zigotu oluşturur.
► Mayoz; türde kromozom sayısını yarıya indirerek döllenme ile birlikte türdeki kromozom sayısının nesilden nesile sabit kalmasını sağlar.
► Mayoz ile oluşan gametlerin genetik yapısı ana hücreden farklıdır. Bu durum eşeyli üreyen canlılarda kalıtsal çeşitliliği sağlar.
► Mayoz; kesin kalıtsal çeşitlilik sağlayan bir bölünmedir.
► Mayoz ile yarıya inen kromozom sayısı döllenme ile tekrar iki katına çıkar.
► İnsan eşey ana hücresinde 2n = 46 kromozom bulunur. Bu hücrenin mayoz geçirmesi ile; n = 23 kromozomlu yumurta ya da sperm hücreleri oluşur. Bunların döllenmesiyle tekrar 2n = 46 kromozomlu zigot oluşur.
 |
Mayoz Bölünmenin Özellikleri
► Üreme hücrelerinin oluşumunu sağlar.
► Canlı yaşamının belli dönemlerinde görülür.
► Eşeyli üremenin esasıdır.
► Türdeki kromozom sayısını yarıya indirir. (Mayoz ile kromozom sayısı yarıya inmeseydi döllenme sayısında kromozom sayısı her nesilde 2 kat artardı.)
► Mayoz geçirecek hücrelere eşey ana hücreleri denir. Bu hücreler kesin diploit (2n) olmak zorundadır. Yani sadece diploit bir hücre mayoz geçirebilir.
► Canlı eşeysel olgunluğa ulaştığında görülür.
► Kesin kalıtsal çeşitlilik sağlanır.
Mayozda Kalıtsal Çeşitliliği Sağlayan Olaylar1. Homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve rastgele ayrılması: Bu olay her mayozda gerçekleşir. Mayozda kalıtsal çeşitliliği sağlayan temel olaydır. 2. Crossing over görülmesi: Bu olay her mayozda olmaz. Çünkü crossing over genler aynı kromozom üzerinde yer alıyorsa gerçekleşir. Yani bağlı genlerde görülür. Genler farklı kromozomlar üzerindeyse bu olay gerçekleşmez. Crossing over olursa Mayoz II'de gerçekleşen kromatit ayrılması da çeşitliliği arttırır. Bu durumda mayoz sonucu oluşan dört hücrede birbirinden farklı olur. Crossing over olmazsa Mayoz I sonunda oluşan iki hücre birbirinden farklı olur. |
► Mayoz dişilerin yumurtalıklarında, erkeklerin testislerinde görülür.
► 2n kromozomlu 1 hücreden; n kromozomlu 4 hücre oluşur. Bu hücreler kalıtsal olarak birbirinde ve ana hücreden farklıdır.
► Mayozun amacı; türde kromozom sayısını yarıya indirmektir. Gamet oluşumunu sağlamaktır.
1. Ünite Değerlendirme SorularıSoru 1. Aşağıda verilen ifadeleri dikkatlice okuyunuz. İfade doğru ise “D”yi, yanlış ise “Y”yi işaretleyiniz. Yanlış olan ifadelerin doğrusunu yanındaki kutucuğa yazınız.
Sorunun Cevapları:1. Yanlış (Y) - Mitoz hücreli canlıların tümünde üremeyi sağlar. Doğrusu: Mitoz bazı tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar. 2. Doğru (D) - Kanser hücreleri hücre döngüsünün kontrolünün bozulmasıyla oluşur. 3. Yanlış (Y) - Vejetatif üremede oluşan bireyler, kalıtsal olarak ana canlıdan farklıdır. Doğrusu: Vejetatif üreme eşeysiz üreme olduğu için oluşan bireyler, kalıtsal olarak ana canlı ile aynıdır. 4. Yanlış (Y) - Mitozda homolog kromozomlar ayrılmaz. Doğrusu: Mitozda kardeş kromatitler ayrılır. 5. Doğru (D) - Mayoz sonucunda 4 haploit hücre oluşur. 6. Yanlış (Y) - Eşeyli üremenin temeli mitoz değil, mayozdur. Doğrusu: Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenmedir. 7. Yanlış (Y) - Eşeysiz üreme çeşitlerinden tomurcuklanma, bitkilerde en fazla görülen üreme şeklidir. Doğrusu: Eşeysiz üreme çeşitlerinden vejatatif ürme, bitkilerde en fazla görülen üreme şeklidir. 8. Doğru (D) - İnterfaz evresi mitoz ve mayozda görülen bölünmeye hazırlık evresidir. 9. Yanlış (D) - Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi boğumlanma ile gerçekleşir. Doğrusu: Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi ara lamel oluşumu ile gerçekleşir. 10. Doğru (D) - Tetrat ve sinapsis, mayozun profaz I safhasında görülür. |
1. Ünite Değerlendirme SorularıSoru 2. Aşağıdaki cümlelerde verilen boşlukları doğru ifadeleri kullanarak tamamlayınız.
Aşağıda, verilen cümleleri doğru ifadelerle tamamladık. 1. Mitoz bölünme tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar. 2. Homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasındaki gen alışverişine krossing over adı verilir. 3. Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenme olaylarının art arda gerçekleşmesidir. 4. Vücutlarında hem erkek hem de dişi üreme hücrelerini oluşturabilecek yapıları bulunduran bireyler hermafrodit bireylerdir. 5. Kromozomu oluşturan kardeş kromatitleri bir arada tutan yoğunlaşmış kromozom bölgesine sentromer denir. 6. Bir canlı hücrede bulunan genetik bilgiyi içeren DNA molekülünün tamamına genom adı verilir. 7. Canlılarda gelişmişlik düzeyi arttıkça rejenerasyon yeteneği azalır. 8. Hücre döngüsü interfaz ve mitotik evre olmak üzere iki evrede gerçekleşir. 9. Eşeysiz üremede düşük de olsa kalıtsal çeşitlilik vardır. 10. Hücre bölünmesinde DNA molekülünün kendini eşlediği evre interfaz evresidir. |
Eşeyli üreme ile oluşan yavrular, kalıtsal olarak hem anne hem de babadan farklı özellikler taşır. Bu farklılıklar, mayoz bölünme sırasında homolog kromozomların rastgele ayrılması ve crossing over ile sağlanır.
Soru: Mayoz bölünme sırasında homolog kromozomların rastgele ayrılması ve crossing over olayları kalıtsal çeşitliliği nasıl sağlar?
Eşeyli üreme, gametlerin mayoz bölünme yoluyla oluştuğu ve döllenme ile zigot oluşturduğu bir süreçtir. Zigot, mitoz bölünmelerle gelişip embriyo ve ardından yeni bireyi oluşturur. Her birey, hem ebeveynlerinden hem de kardeşlerinden farklı kalıtsal özelliklere sahiptir. Bu süreç, genetik çeşitliliği artırarak türün dayanıklılığını güçlendirir.
Soru: Eşeyli üremede zigotun oluşumu nasıl gerçekleşir ve bu süreç genetik çeşitliliği nasıl artırır?
Mayoz I’in metafaz evresinde homolog kromozomlar hücrenin ekvator düzleminde çift sıra halinde dizilir. Bu homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve sonrasında rastgele kutuplara ayrılması, her mayozda farklı gen kombinasyonlarının oluşmasına yol açar. Bu rastgelelik kalıtsal çeşitlilik için temel bir mekanizmadır.
Soru: Mayoz I'in metafaz evresinde homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve ayrılması kalıtsal çeşitliliği nasıl sağlar?
Mayoz II'nin anafaz evresinde kardeş kromatitler birbirinden ayrılarak zıt kutuplara çekilir. Bu olay, mayoz sırasında DNA miktarının yarıya inmesini sağlar. Ancak kromozom sayısı, mayoz I sırasında zaten yarıya indiği için bu evrede sabit kalır.
Soru: Anafaz II sırasında gerçekleşen olaylar DNA miktarını ve kromozom sayısını nasıl etkiler?
Crossing-over ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğru değildir?
Mayoz II, mitoz bölünmeye benzer şekilde kardeş kromatitlerin ayrılması ile sonuçlanır. Ancak kromozom sayısı mayoz I sırasında yarıya indiği için, mayoz II sonunda haploit hücreler oluşur.
Soru: Mayoz II'nin mitozdan farkı nedir ve bu süreç sonucunda hangi tip hücreler oluşur?
Mayoz bölünmenin I. aşamasında homolog kromozomlar rastgele kutuplara çekilir. Bu rastgele ayrılma, her hücrede farklı kromozom kombinasyonlarının oluşmasına yol açar. Bu olay kalıtsal çeşitliliğin temelini oluşturur.
Soru: Homolog kromozomların rastgele ayrılması mayoz bölünmede nasıl kalıtsal çeşitlilik sağlar?
Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (gametlerin) oluşumu mayoz bölünme ile gerçekleşir. Her gamet, ana hücreden farklı bir genetik yapıya sahiptir. Bu durum, tür içindeki genetik çeşitliliği artırır.
Soru: Eşeyli üreyen canlılarda gametler nasıl oluşur ve genetik çeşitlilik nasıl sağlanır?
Konjugasyon, bazı tek hücreli canlılarda genetik materyalin değişimiyle gerçekleşen bir süreçtir. Bu süreç, eşeyli üreme olmasa da genetik çeşitlilik sağlar. Konjugasyonun en önemli özelliklerinden biri, iki birey arasında genetik bilgi alışverişi yaparak kalıtsal çeşitliliği artırmasıdır.
Soru: Konjugasyon nasıl gerçekleşir ve bu olay eşeyli üremeden farklı olarak genetik çeşitliliği nasıl sağlar?
Mayoz I'in profaz evresinde, homolog kromozomlar tetrat yapısına gelerek sinapsis oluşturur ve crossing over gerçekleşir. Crossing over, kromozomlar arasında gen alışverişi yapılarak gametlerdeki genetik çeşitliliği artırır. Bu olay, aynı türün bireyleri arasında farklı gen kombinasyonlarının oluşmasını sağlar ve tür içi çeşitliliği artırır.
Soru: Profaz I sırasında gerçekleşen sinapsis ve crossing over olayları kalıtsal çeşitliliği nasıl artırır?
