► Mantarlar, ökaryot hücre yapısına sahiptirler.
► Genellikle çok hücrelidirler ancak bira mayası (maya mantarı) tek hücrelidir.
► Tüm mantarlar heterotrof beslenirler. Heterotrof beslenmeleri saprofit yada parazit beslenme şeklindedir.
► Saprofit beslenen mantarlar; madde döngülerinde görev alır.
► Parazit olanlar ise hastalık yapar. Örneğin; pamukçuk, saçkıran hastalığı, ayak, el ve tırnaklarda oluşan mantar hastalıkları gibi.
► Hücre içinde ürettikleri enzimleri ekzositoz ile hücre dışına vererek organik atıkları ayrıştırırlar (Hücre dışında).
► Daha sonra oluşan monomerleri Hif adı verilen pamuksu yapıya sahip uzantılar ile hücrelerine alırlar.
► Hiflerin birleşmesiyle oluşan yapıya Miselyum denir. (Miselyum; hif demetidir.)
► Miselyumlar; mantarın bulunduğu ortama tutunmasında, yayılmasında ve beslenmesinde etkili olan yapılardır.
► Mantarlarda kök ve gövde gibi yapıları bulunmaz.
► Mantarlar spor hücreleri ile eşeyli ve eşeysiz olarak çoğalırlar. Eşeyli üremeleri; eşeyli ve eşeysiz üremenin birbirini takip ettiği özel bir üreme şekli (Metagenez) ile olur.
► Taşıdıkları spor keselerinde spor hücreleri oluşur. Spor kesesinin patlamasıyla sporlar; rüzgar, su ve böceklerin etkisiyle çevreye dağılır. Nemli ve uygun koşullarda bu spor hücreleri çimlenerek yeni mantarları oluşturur.
► Sporlar; çevre şartlarına çok dayanıklı olup yıllarca canlı kalabilirler.
| Bazı mantar türlerinde ise eşeysiz üreme görülür. Bu üreme çeşitleri; basit ikiye bölünme, sporlanma veya tomurcuklanma ile olur. Örneğin bira mayası bu yollarla çoğalır. |
► Hücre dışına salgıladıkları enzimlerle organik atıkları inorganik maddelere dönüştürüler ve madde döngülerinde rol oynarlar.
► Mantarlarda yer değiştirme şeklinde aktif hareket yoktur. Pasif hareket ederler.
► Hücre duvarlarında; azot içeren bir polisakkarit olan kitin bulunur.
► Glikozun fazlasını Glikojen olarak depo ederler.
► Bazı mantar türleri yeşil alglerle karşılıklı faydaya dayalı bir birliktelik oluştururlar. Bu birlikteliğe Liken denir.
► Bu birliktelikte (sıkı mutualizm); Algler, fotosentez ile ürettikleri besin ve oksijeni mantara verir. Mantar ise O2'li solunum ile ürettiği CO2 ve H2O'yu fotosentezde kullanması için alge verir.
► Ayrıca canlı bitki kökleri ile mantar hifleri arasında da karşılıklı yarara dayalı mutualist bir ilişki vardır. Bu ilişkiye Mikoriza denir.
► Mikoriza birlikteliğinde mantar hifleri bitkinin kök yüzey alanını genişleterek bitkinin topraktan daha çok su, mineral ve tuz alımını sağlar. Bitki ise mantara organik besin sağlar.
| Mantarların Bitkilere ve Hayvanlara Benzeyen Yönleri | |
| Bitkiler | Hayvanlar |
| Hücre çeperi (duvarı) bulundurma | Heterotrof beslenme |
| Aktif hareket edememe | Fotosentez yapamama |
| Spor hücresi ile çoğalma (Metagenez) | Kök, gövde ve yaprak taşımama |
| Glikojen depolama | |
Maya Mantarları (Bira Mayası)
► Bitki ve hayvan özsuyu dahil sıvı ya da nemli ortamlarda yaşarlar.
► Bir hücreli olan tek mantar türüdür. Mikroskobiktir.
► Eşeysiz olarak basit hücre bölünmesi ya da tomurcuklanarak çoğalırlar.
► Maya mantarları etil alkol fermantasyonu yaparlar.
| Maya mantarları fermantasyon yapabilme özelliğinde olduğu için; Hamurun mayalanması, alkol (bira ve şarap üretimi) üretimi, peynir, antibiyotik, gıda, deterjan ve ilaç üretiminde kullanılırlar. |
Küf Mantarları
► Çok hücrelidirler.
► Hızlı büyüyen ve eşeysiz çoğalan mantarlardır.
► Küf mantarları nemli ve ılık ortamlarda sporlarla hızlı çoğalır.
► Bu mantarların miselyumları çeşitli besin maddelerinin üzerine tutunur. Parazit ya da saprofit beslenerek besinlerin küflenmesine neden olur.
► Örneğin; ekmek küfü, limon ve peynir küfü vb.bunlar zararlı küf mantarlarıdır.
► Bazı küf mantarlarından antibiyotikler elde edilir. Bu antibiyotikler bakterilerin ölümüne neden olduğu için hastalıkların tedavisinde kullanılırlar.
Şapkalı Mantarlar
► Çoğu zehirli olup sağlık sorunlarına hatta ölüme yol açabilir.
► Bazı türleri Protein, B vitamini ve mineral bakımından zengin olduğu için besin olarak kullanılır.
► Doğada çok türleri bulunur. Zehirli mantarları ayırt etmek ancak laboratuvar koşullarında mümkündür. Bu nedenle besin olarak kullanılan mantar türleri kültür ortamında yetiştirilir.
► Çok hücrelidirler. Besinlerini hiflerin oluşturduğu miselyumlarla yaşadıkları ortamdan hazır alırlar. Yani heterotrof beslenirler.
► Üremeleri: Şapkalı yapıların altında spor keseleri bulunur. Bu keselerde oluşan spor hücreleri üremelerini sağlar.
Parazit Mantarlar
► Tahıl ve meyvelerde, insan ve hayvanlarda hastalık yapan mantarlardır.
► Parazit beslenirler. Çok hücrelidirler.
► İnsanda saçkıran, ciltte mantar enfeksiyonları, ağızda ve boğazda pamukçuk denilen hastalığa, üreme organları ve akciğer zarında enfeksiyonlara neden olurlar.
► Besin kaynağı olarak kullanılırlar.
► Penicilin gibi antibiyotik üretiminde kullanılırlar.
► Madde döngülerinde görev alırlar.
► Çeşitli ilaçların üretiminde ve biyoteknolojik araştırmalarda kullanılırlar.
► Çevre kirliliği ile mücadelede (Bioremediasyon) kullanılırlar. Örneğin petrol kirliliğine maruz kalmış bölgelerde petrol yiyen mantarlar kullanılarak temizlik sağlanır.
► Toprağı mineral yönünden zenginleştirirler.
► Fermente ürünlerin üretiminde kullanılırlar. Mayalar; ekmek, bira, şarap ve benzeri ürünlerin üretiminde kullanılır.
► Ölü bitki, hayvan ve canlı atıklarının çürümesini sağlayarak çevre kirliliğini önlerler.
► Biyoteknolojik çalışmalarda kullanılırlar. Örneğin; Enzim üretimi, biyoyakıt üretimi gibi alanlarda kullanılırlar.
| Hamurun Mayalanma Süreci |
|
► Hamurun mayalanması etil alkol fermantasyonu ile olur. ► Hamuru mayalamak için Saccharomyces cerevisiae türü maya mantarları kullanılır. ► Hamura katılan maya hücreleri etil alkol fermantasyonu yaparak CO2 ve Etil Alkol üretirler. ► Fermantasyon sonucu açığa çıkan CO2 hamurun kabarmasına ve ekşimesine neden olur. ► Fırına sürülen bu hamur pişince maya hücreleri ölür ve etil alkol buharlaşarak yok olur. ► Maya hücrelerindeki enzimlerin çalışabilmesi için un ve mayaya su ilave edilir. Çünkü enzimler susuz ortamda çalışmazlar. ►Fermantasyon için gerekli ısıyı sağlamak ve O2 girişini önlemek için hamurun üzeri kapatılır. ► Bir süre sonra hamur mayalanır ve üzeri açılarak O2 girmesi ve sıcaklığın düşmesi sağlanır. Böylece fermantasyon durdurulur. |