► Bir karakteri belirleyen alel sayısının 2'den fazla olması durumuna Çok Alellik denir.
► Bir karakterle ilgili alel sayısı kaç olursa olsun diploit (2n) bir canlıda bu alellerden sadece 2 tanesi bulunur. Çünkü diploit canlıda 1 alel annden 1 alel babadan gelir. Dolayısıyla bir karakteri bir çift gen belirler.
► Çok alellikte tür içinde kaç çeşit genotip gözlenebileceğini bulmak için;
Genotip Çeşidi Sayısı = n · (n + 1) / 2 (n = Alel Sayısı)
formülü kullanılır.
► Şayet formül unutulursa genotip çeşidi sayısını bulmak için ikinci bir yol izlenir. Bize verilen alel sayısı 1 + 2 + 3 + ... şeklinde numaralandırılarak ardışık olarak yazılır ve toplanır. Formül ile aynı sonuç elde edilir.
| Çok alellikte fenotip çeşidi sayısı = Alel sayısı + Eğer varsa eş baskınlık sayısıdır. |
Örnek: Meyve sineğinde göz renginin, tavşanlarda kürk renginin, insanda kan gruplarının belirlenmesinde 2'den fazla alel gen rol oynar.
|
► Bir karakterin kalıtımıyla ilgili çok alellik durumu varsa; bu aleller arasında genellikle baskınlık ya da eş baskınlık şeklinde bir sıralama görülür. ► Büyük harf, sıralamada yer alan diğer alellerin tümüne baskın olan aleli belirtmede kullanılır. Örneğin; insanlarda kan grubunun kalıtımından A, B ve O genleri sorumludur. A ve B alelleri baskın, O aleli ise çekiniktir. Bu genler arasındaki baskınlık hiyerarşisi: A = B > O şeklindedir. Bu hiyerarşi şöyle okunur. A ve B genleri eş baskındır. A aleli O'a baskın, B aleli O'a baskın şeklindedir. |
Örnek: İnsanda kan gruplarını belirleyen A, B ve O alelleri bulunur. Buna göre; bu alellerin oluşturabileceği,
a. Fenotip çeşidi bulunuz.
b. Genotip çeşidini bulunuz.
Çözüm:
Genler arasındaki baskınlık hiyerarşisi A = B > O'dır. Kan gruplarının ortaya çıkmasında 3 alel rol oynar. Buna göre;
a. Fenotip çeşidi sayısı = Alel sayısı + Eş baskınlık sayısıdır. 3 + 1 = 4 çeşit çeşit fenotip oluşur. Bunlar; A grubu, B grubu, O grubu ve AB grubudur. (A ve B baskın, O çekinik, AB eş baskın kan grubunu ifade eder.)
b. Genotip çeşidi:
1.Yol: Alel sayısı (n) = 3'tür. (A, B, O)
Genotip Çeşidi Sayısı = n · (n + 1) / 2'den 3·(3+1) / 2 = 6 çeşit genotip oluşur.
2.Yol: Karakteri 3 alel belirlemektedir. Buna göre: 1 + 2 + 3 = 6'dır.
Genotip çeşitleri: AA, AO, BB, BO, AB, OO şeklinde oluşur. Alel sayısı kadar homozigot genotip oluşur.
|
Kan Gruplarında Fenotip ve Genotip Durumlarını Gösterir Tablodur.
|
| Eş baskınlık durumu genotip çeşidi sayısını etkilemez. Sadece fenotip çeşidi sayısını etkiler. |
|
► Çok alelliğin en belirgin örneklerinden biri de tavşanlarda kürk rengidir. Tavşanlarda kürk rengi 4 farklı alel ile belirlenir. Bu aleller baskınlık durumuna göre; ♦ Koyu gri (C) ♦ Chinchilla (Şinşila) (Cch) ♦ Himalaya (Ch) ♦ Albino (c) ► Bu aleller arasındaki baskınlık hiyerarşisi C > Cch > Ch > C şeklindedir. |
| Tavşanlardaki Baskınlık Hiyerarşisi | |
| Tavşanlardaki Fenotipler | Baskınlık Hiyerarşisine Göre Olası Genotipler |
| Gri Tavşan | CC, Ccch, Cch, Cc |
| Chinchilla (Şinşila) | CchCch, CchCh, CchC |
| Himalaya | ChCh, ChC |
| Albino | cc |
|
Örnek: Bir canlı türünde 4 alel ile kontrol edilen 1 karakterin alelleri arasındaki baskınlık durumu A1 > A2 = A3 = A4 şeklindedir. Buna göre; bu karakterle ilgili bu canlı türünde görülebilecek; a. Fenotip Çeşidi Sayısı kaçtır? Fenotip Çeşidi Sayısı = Alel Gen Sayısı + Eş Baskınlık Sayısı: 4 + 3 = 7 Eş baskınlık sayısı 3'tür. Bunlar; A2A3, A2A4, A3A4 b. Genotip Çeşidi sayısı kaçtır? Genotip Çeşidi Sayısı = Burada n sayısı 4'tür. 4·(4+1) / 2 = 10 çeşit genotip ya da; 1 + 2 + 3 + 4 = 10 çeşit genotiptir. |
 |
ABO Kan Grubu Sisteminin Kalıtımı
| NOT: A antijeni ile Anti A antikoru ya da B antijeni ile Anti B antikoru karşılaşırsa antikorlar antijenlere bağlanır, alyuvarlar yapışıp kümelenerek çöker. Bu olaya Çökelme (Aglütinasyon) denir. Çökelme damar tıkanmasına ve ölüme neden olabilir. |
► İnsanda ABO kan grubunun oluşumunda görevli 3 alel vardır.
► Alyuvar hücrelerinin zarında bulunan ve kan gruplarını belirleyen özel maddelere Antijen denir.
► Alyuvar zarında A ve B antijenleri vardır. Kan grupları ile bu antijenler aynıdır.
|
Örneğin; ♦ A kan grubunda A antijeni, ♦ B kan grubunda B antijeni, ♦ AB kan grubunda hem A hem B antijeni bulunur. ♦ O kan grubu olan bireylerin alyuvar zarında ise antijen bulunmaz. |
► İnsanların kan sıvısında (plazmasında) protein yapılı antikorlar bulunur.
♦ A kan grubunun plazmasında; Anti B antikoru,
♦ B kan grubunun plazmasında Anti A antikoru,
♦ O kan grubunun plazmasında hem Anti A hem de Anti B antikorları bulunur.
♦ AB kan grubunun plazmasında ise antikor yoktur.
 |
 |
Rh Faktörü (Rh Antijeni) Kalıtımı
► Alyuvar hücresinin zarında A ve B antijenlerinin dışında Rh Antijeni bulunur.
► Rh faktörü kan alışverişlerinde önemlidir.
► Rh faktörü 2 alel ile belirlenir. Bunlar; R, r alelleridir.
► Kanında Rh antijeni olan insanlar Rh (+), olmayanlar ise Rh (-) kan grubuna sahiptir.
► Rh (+) baskın olup RR, Rr genotiplerini oluşturur. Rh (-) ise çekinik özellikte olup rr genotipindedir.
| Gen Çeşitleri | Fenotip | Genotip | Alyuvar Zarındaki Antijen | Plazmadaki Antikor |
|---|---|---|---|---|
| R | Rh pozitif (Rh+) | RR veya Rr | Rh antijeni bulundurur. | Rh antikoru bulundurmaz. |
| r | Rh negatif (Rh-) | rr | Rh antijeni bulundurmaz. | Rh antijeni ile ilk karşılaşıldığında Rh antikoru oluşturur. |
|
Kan nakillerinde Rh faktörü dikkate alınmalıdır. Rh faktörleri arasındaki alışveriş şöyle olmalıdır.
|
Rh Uyuşmazlığı (Kan Uyuşmazlığı)
► Rh(-) bir anne ile Rh(+) bir babanın doğacak çocuklarının Rh(+) olması durumunda ortaya çıkar.
► Doğum sırasında plasentanın ayrılması ile bebeğin Rh(+) kanı az miktarda anneye geçer. Anne Rh(-) olduğu için Rh(+) antijenler anne kanında antikor oluşturmaya başlar. Doğal olarak Rh antikorları kanda bulunmaz. Antikorlar; Rh antijeni ile karşılaştığı zaman oluşur.
► Birinci bebekte bu durum ilk kez gerçekleştiğinden bebek bu antikorlardan etkilenmez. Ancak annenin ikinci gebeliğinde bebek tekrar babanın Rh(+) kanını alırsa anne karnında oluşan bu antikorlar bebeğe geçerek alyuvar hücrelerini parçalar.
► Bu duruma Kan Uyuşmazlığı (Eritroblastosis fetalis) denir.
► Bebeğe geçen Rh antikorları bebeğin alyuvarlarını parçalar. Bu durum kansızlığa yol açar. Bebekte kalp yetmezliği, beyin hasarı, vücut boşluklarında sıvı birikmesi hatta ölüm olabilir.
| Anne ile bebek arasında Rh uyuşmazlığı varsa doğumu izleyen ilk 72 saat içinde anneye Rh antikoru içeren aşı uygulaması yapılır. Böylece bir sonraki gebelikte bebek Rh uyuşmazlığından korunabilir. Ayrıca gebeliğin 28.haftasında yapılan koruyucu iğneler kan uyuşmazlığını önlemede etkilidir. |
|
Örnek; Heterozigot A Rh(+) kana sahip bir anne ile heterozigor B Rh(+) kana sahip babanın doğacak çocuklarında AB Rh(+) ve O Rh(-) kana sahip çocukların olma olasılığı kaçtır? Çözüm:
Örnek; Annesi Rh(-), Babası Rh(+), Babaannesi Rh(-) olan Eren Rh(+) kn grubundandır. Annesi hamile olan Eren'in doğacak kardeşinde kan uyuşmazlığı görülme ihtimali nedir? Çözüm:
|
