Soyağaçları

10,612

Soyağaçları

► Genetik bilimciler tarafından geliştirilmiş anne, baba, çocuk ve aralarında kan bağı bulunan akrabalar arasında belirli bir karakterin kuşaktan kuşağa geçişini açıklayan şemaya soyağacı denir.

► Soyağacında kare şeklinde gösterilen bireyler erkekleri, daire şeklinde gösterilen bireyler dişileri temsil etmektedir.

► Bunların arasındaki yatay çizgi evlilik bağını, bu çizginin altında bulunanlar soldan sağa doğum sırasına göre çocukları temsil etmektedir.

► İncelenecek özelliği fenotipte gösteren bireyler renkli ya da taralı olarak belirtilir.

► Soyağacı sorularında, verilen özellikler tek tek denenir.

► Sorularda verilen;

Otozomal baskın alelin gösterimi A

Otozomal çekinik alelin gösterimi a

Otozomal eşbaskın alellerin gösterimi AB, Mn şeklinde ifade edilir.

► X kromozomu üzerinde taşınan çekinik alellin gösterimi X^a, baskın alellin gösterimi X^A şeklindedir.

► Y kromozomu üzerinde taşınan çekinik alelin gösterimi Y^a, baskın alellin gösterimi Y^A şeklindedir.

► Soyağacında verilen çekinik özelliklerin genotipleri kesin bellidir. Çünkü kesin homozigottur. Bu nedenle fenotiplerine bakarak genotiplerini; aa, X^a X^a şeklinde yazarız.

► Kalıtımda çekinik fenotipteki bireyler tek çeşit genotipe sahiptir. Bu genotip homozigottur. Heterozigot durum görülmez.

► Fenotipi baskın olan bireylerde ise en az bir tane baskın gen bulunur. Genotipin homozigot (AA) ya da heterozigot (Aa) olduğunu anlamak için anne ve babanın genotiplerine bakılır.

► Eğer soyağacında olmaması gereken bir özellik ortaya çıkmışsa bu durumda mutasyondan söz edilebilir.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Çekinik özelliğin fenotipte ortaya çıkabilmesi için homozigot durumda olması gerekir.

► Çekinik özellik bakımından renkli olarak verilen bireylerin genotipi aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise AA veya Aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından çekinik fenotiplidir ve genotipi aa'dır. 1 ve 2 numaralı bireylerin çekinik özelliği fenotiplerinde gösteren erkek çocukları olmuştur.

► Bu nedenle 1 ve 2 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 3 numaralı bireyin ebeveynleri olan 1 ve 2 numaralı bireyler heterozigot olduğundan 3 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 4 ve 5 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 6 numaralı bireyin ebeveynleri olan 4 ve 5 numaralı bireyler heterozigott olduğundan 6 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► Sonuç olarak 3 ve 6 numaralı bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Aşağıdaki soyağacında X'e bağlı çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler renkli olarak verilmiştir. Bu özelliği fenotipinde göstermeyen 1, 2, 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi ne olabilir?

Çözüm:

► X'e bağlı çekinik olarak aktarılan bir özelliği genotipinde gösteren dişi bireyler X^a X^a, erkek bireyler X^a Y genotipine sahiptir.

► 1 numaralı birey (anne) taşıyıcı (X^AX^a) olmalıdır. Çünkü bu özelliği fenotipinde gösteren erkek çocuğu (X^a Y) olmuştur.

► Erkek çocuk anneden X^a alelini alırken babadan Y kromozomunu almıştır.

► 2 numaralı dişi birey sağlam (X^AX^A) ya da taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 3 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 4 numaralı erkek birey sağlıklıdır (X^AY). 5 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal baskın bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Buna göre soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Otozomal baskın özellikler, hem homozigot hem de heterozigot durumda fenotipte gözlenir.

► İlgili alelin yalnızca anneden ya da babadan yavrulara aktarılması yeterlidir. Otozomal baskın özellik bakımından renkli olarak verilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya Aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler baskın özelliği genotipinde göstermeyen bireylerdir (aa).

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya aa'dır.

► 1 numaralı bireyin sağlıklı çocukları olduğu için heterozigottur (Aa)

► 2 numaralı bireyin annesi heterozigot olduğundan 2 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi heterozigottur (Aa) Sonuç olarak 3 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

► 2 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

Konuyla İlgili Sorular

Soru 1

Aşağıdaki soyağacında X kromozomunda çekinik olarak taşınan bir hastalığı fenotipinde gösteren tüm bireyler koyu renkle gösterilmiştir. Buna göre soyağacında numaralandırılmış bireylerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisinin doğruluğu kesin değildir?

Soru 2

Aşağıdaki soyağacında insanda M ve N faktörlerinin kalıtımı gösterilmiştir. Buna göre ? ile gösterilen bireyin MN fenotipli kız çocuğu olma ihtimali nedir?

Birey	Cinsiyet	Fenotip	Genotip
1. Üst soldaki	Dişi	M	MM
2. Üst sağdaki	Erkek	N	NN
3. Ortadaki kız	Dişi	MN	MN
4. Ortadaki erkek	Erkek	MN	MN
5. Ortadaki kızın eşi	Erkek	M	MM
6. M olan çocuk	Dişi	M	MM veya MN (belli değil)
7. ? birey	Bilinmiyor	?	?

	M (anne)	N (anne)
M (baba)	MM	MN

Soru 3

Aşağıdaki soyağacında bazı bireylerin genotipleri gösterilmiştir. Soyağacında gösterilen K ve L bireylerinin genotipleri aşağıdakilerden hangileri olabilir?

Şık	K hatası	L hatası	Neden Yanlış
A	❌ Yok	❌ AB olamaz	L A grubu
B	❌ AB olamaz	✅	K'nın A genini vermesi gerek
C	✅ olabilir	❌ OO olamaz	L O grubu değil
E	❌ BB olamaz	❌ OO olamaz	İkisi de fenotiple uyuşmaz

Soru 4

Aşağıdaki soyağacında X bireyinde balık pulluluk hastalığı görülmüştür. Bu durumda; I. K ailesinin erkek çocuklarında bu hastalık görülür. II. L ailesinin erkek çocuklarına bu hastalığın geni annesinden geçer. III. M ailesinde baba balık pulludur ve bu özelliği erkek çocuklarına aktarır. Yargılarından hangileri yanlıştır?

Madde	Doğru / Yanlış
I	Doğru ✅
II	Doğru ✅
III	Yanlış ❌

Soru 5

Hemofili, X kromozomu üzerindeki çekinik bir alel tarafından kalıtılan bir hastalıktır. Aşağıda bu hastalığın bir ailedeki kalıtımı gösterilmiştir. Buna göre 1 ve 2 numaralı bireylerin evliliğinden doğacak çocuğun hemofili olma olasılığı kaçtır?

Soru 6

Yukarıdaki soyağacında; - 1 ve7 nolu bireyler ARh (+), - 3 ve 8 nolu bireyler ise ORh (-) dir. Buna göre; I. 2 nolu birey AB Rh(+) olamaz. II. 4 ve 5 nolu bireylerin ikisi de O kan grubu olabilir. III. 6 nolu birey B Rh(-) olabilir. Yargılarından hangileri doğrudur?

Yargı	Durum	Açıklama
I	✅	AB × A → O çocuk olmaz
II	❌	O × O → A çocuk doğamaz
III	✅	B Rh(–) çocuk olabilir

Soru 7

Aşağıdaki soyağacında koyu renkle belirtilen bireyler belirli bir özelliği fenotipinde göstermektedir. Buna göre soyağacındaki özelliğin kalıtımı I. X’e bağlı baskın alel ile, II. otozomal baskın alel ile, III. X’e bağlı çekinik alel ile Taşınma biçimlerinden hangileriyle gerçekleşebilir?

Soru 8

Soyağacında, koyu renkle gösterilen bireyler belirli bir özellik bakımından aynı fenotiptedirler.

Soru 9

Bozuk dentin hastalığı X'e bağlı olarak baskın genle taşınan bir diş bozukluğudur. Aşağıdaki soyağacında bozuk dentin görülen bireyler koyu renkle gösterilmiştir. Bu soyağacına göre; I. 4 nolu birey bozuk dentin genini sadece I nolu bireyden almıştır. II. 1, 7 ve 10 nolu bireyler kesinlikle heterozigottur. III. 3 ve 5 nolu bireyler bu hastalığın genini taşır. IV. 2, 8 ve 9 nolu bireyler bu hastalığın genini bulundurmaz. Yargılarından hangileri yanlıştır?

Cevap: B

Soru çok güzel ve genetik kalıtım açısından X'e bağlı baskın bir özellik olan "bozuk dentin" hastalığını ele alıyor. Şimdi adım adım inceleyelim.

📌 Konu: X'e bağlı baskın kalıtım

Kadınlar (XX):

XᴮX → Hasta (heterozigot)
XᴮXᴮ → Hasta (homozigot)

Erkekler (XY):

XᴮY → Hasta

Kadın hasta → oğluna ya da kızına geçirebilir.

Erkek hasta → kızına kesin geçer. Oğluna geçmez.

🔍 Şekil İncelemesi

No	Cinsiyet	Durum	Açıklama
1	Kadın	Hasta	XᴮX veya XᴮXᴮ
2	Erkek	Sağlıklı	XY
3	Kadın	Sağlıklı	XX
4	Erkek	Hasta	XᴮY (çünkü erkek hasta → anneden almış)
5	Kadın	Sağlıklı	XX
6	Erkek	Hasta	XᴮY
7	Kadın	Hasta	XᴮX
8	Erkek	Sağlıklı	XY
9	Erkek	Sağlıklı	XY
10	Kadın	Hasta	XᴮX

✅ Yargıların Değerlendirmesi

I. "4 nolu birey bozuk dentin genini sadece 1 nolu bireyden almıştır." 4 numara erkek → yalnızca annesinden X kromozomu alabilir. Annesi 1 numara hasta → evet, doğru. ✔️ DOĞRU

II. "1, 7 ve 10 nolu bireyler kesinlikle heterozigottur." 1 → kadın hasta, çocuğu hasta erkek → o zaman XᴮX olabilir. Ama XᴮXᴮ olma ihtimali de vardır. → ❌ Heterozigotluğu kesin değil. 7 → kadın hasta, babası hasta (4) → babadan Xᴮ gelmiş. → Annesi 3 sağlıklı → o zaman 7: XᴮX → ✔️ Heterozigot kesin 10 → kadın hasta, babası hasta (6) → Xᴮ babadan almış → Annesi 5 sağlıklı → X anneden → XᴮX → ✔️ Heterozigot kesin ❌ Yanlış olan birey: 1 → heterozigot olduğu kesin değil ✔️ YANLIŞ → II. ifade yanlış

III. "3 ve 5 nolu bireyler bu hastalığın genini taşır." 3: Sağlıklı kadın → hasta kızı var (7) 7'nin babası: 4 → hasta → XᴮY 7 Xᴮ babadan almış, anneden normal X → 3: taşımaz 5: Sağlıklı kadın → hasta kızı 10

10’un babası 6 → hasta → XᴮY 10 babadan Xᴮ, anneden X → 5: taşımaz ❌ İkisi de geni taşımaz ✔️ YANLIŞ → III. ifade yanlış

IV. "2, 8 ve 9 nolu bireyler bu hastalığın genini bulundurmaz." 2: Sağlıklı erkek → XY → taşıyamaz 8: Sağlıklı erkek → XY 9: Sağlıklı erkek → XY ✔️ Hepsi geni taşımaz ✔️ DOĞRU → IV doğru

✅ Sonuç

İfade No	Doğru / Yanlış
I	✅ Doğru
II	❌ Yanlış
III	❌ Yanlış
IV	✅ Doğru

❗ Doğru Cevap: B) Yalnız III ❗ Çünkü 3 ve 5 nolu bireylerin bu hastalığın genini taşıdığı iddiası yanlıştır. Onlar sadece taşıyıcı ebeveynlerin eşleridir ve hastalık geçişi X'e bağlı olduğundan taşıyıcı olamazlar.

Soru 10

Yukarıdaki soyağacında kalıtımı gösterilen özellik; I. X'e bağlı baskın, II. X'e bağlı çekinik, III. Y kromozomuna bağlı, IV. Otozomal çekinik Genlerinden hangileri ile taşınabilir?