Soyağaçları

11,212

Soyağaçları

► Genetik bilimciler tarafından geliştirilmiş anne, baba, çocuk ve aralarında kan bağı bulunan akrabalar arasında belirli bir karakterin kuşaktan kuşağa geçişini açıklayan şemaya soyağacı denir.

► Soyağacında kare şeklinde gösterilen bireyler erkekleri, daire şeklinde gösterilen bireyler dişileri temsil etmektedir.

► Bunların arasındaki yatay çizgi evlilik bağını, bu çizginin altında bulunanlar soldan sağa doğum sırasına göre çocukları temsil etmektedir.

► İncelenecek özelliği fenotipte gösteren bireyler renkli ya da taralı olarak belirtilir.

► Soyağacı sorularında, verilen özellikler tek tek denenir.

► Sorularda verilen;

Otozomal baskın alelin gösterimi A

Otozomal çekinik alelin gösterimi a

Otozomal eşbaskın alellerin gösterimi AB, Mn şeklinde ifade edilir.

► X kromozomu üzerinde taşınan çekinik alellin gösterimi X^a, baskın alellin gösterimi X^A şeklindedir.

► Y kromozomu üzerinde taşınan çekinik alelin gösterimi Y^a, baskın alellin gösterimi Y^A şeklindedir.

► Soyağacında verilen çekinik özelliklerin genotipleri kesin bellidir. Çünkü kesin homozigottur. Bu nedenle fenotiplerine bakarak genotiplerini; aa, X^a X^a şeklinde yazarız.

► Kalıtımda çekinik fenotipteki bireyler tek çeşit genotipe sahiptir. Bu genotip homozigottur. Heterozigot durum görülmez.

► Fenotipi baskın olan bireylerde ise en az bir tane baskın gen bulunur. Genotipin homozigot (AA) ya da heterozigot (Aa) olduğunu anlamak için anne ve babanın genotiplerine bakılır.

► Eğer soyağacında olmaması gereken bir özellik ortaya çıkmışsa bu durumda mutasyondan söz edilebilir.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Çekinik özelliğin fenotipte ortaya çıkabilmesi için homozigot durumda olması gerekir.

► Çekinik özellik bakımından renkli olarak verilen bireylerin genotipi aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise AA veya Aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından çekinik fenotiplidir ve genotipi aa'dır. 1 ve 2 numaralı bireylerin çekinik özelliği fenotiplerinde gösteren erkek çocukları olmuştur.

► Bu nedenle 1 ve 2 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 3 numaralı bireyin ebeveynleri olan 1 ve 2 numaralı bireyler heterozigot olduğundan 3 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 4 ve 5 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 6 numaralı bireyin ebeveynleri olan 4 ve 5 numaralı bireyler heterozigott olduğundan 6 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► Sonuç olarak 3 ve 6 numaralı bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Aşağıdaki soyağacında X'e bağlı çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler renkli olarak verilmiştir. Bu özelliği fenotipinde göstermeyen 1, 2, 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi ne olabilir?

Çözüm:

► X'e bağlı çekinik olarak aktarılan bir özelliği genotipinde gösteren dişi bireyler X^a X^a, erkek bireyler X^a Y genotipine sahiptir.

► 1 numaralı birey (anne) taşıyıcı (X^AX^a) olmalıdır. Çünkü bu özelliği fenotipinde gösteren erkek çocuğu (X^a Y) olmuştur.

► Erkek çocuk anneden X^a alelini alırken babadan Y kromozomunu almıştır.

► 2 numaralı dişi birey sağlam (X^AX^A) ya da taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 3 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 4 numaralı erkek birey sağlıklıdır (X^AY). 5 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal baskın bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Buna göre soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Otozomal baskın özellikler, hem homozigot hem de heterozigot durumda fenotipte gözlenir.

► İlgili alelin yalnızca anneden ya da babadan yavrulara aktarılması yeterlidir. Otozomal baskın özellik bakımından renkli olarak verilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya Aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler baskın özelliği genotipinde göstermeyen bireylerdir (aa).

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya aa'dır.

► 1 numaralı bireyin sağlıklı çocukları olduğu için heterozigottur (Aa)

► 2 numaralı bireyin annesi heterozigot olduğundan 2 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi heterozigottur (Aa) Sonuç olarak 3 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

► 2 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

Konuyla İlgili Sorular

Soru 1

Aşağıdaki soyağacında bireylerin kan grupları verilmiştir. Bu bireylerle ilgili, I. Bireylerin tamamı O geni taşır. II. 6 nolu birey O genini 5 nolu bireyden almıştır. III. 3 nolu birey O genini 2 nolu bireyden almış olabilir. IV. 1, 4. ve 6. bireylerin genotipleri kesinlikle aynıdır. Yargılarından hangileri doğrudur?

Yargı	Durum	Açıklama
I	✅ Doğru	Tüm bireyler A/B grubunda ve AB çocukları yok → hepsi AO veya BO → O geni taşırlar.
II	✅ Doğru	6 = AO, annesi 4 = A (AO), babası 5 = B (BO) → O geni 5’ten gelmiş olmalı.
III	⚠️ Doğru ama “kesin” değil	3 = B → BO olabilir, 2 = BO → O geni ondan gelmiş olabilir ama %100 kanıt yok.
IV	✅ Doğru	1, 4, 6 = hepsi A → AO olduğu kesinleşmiş.

Soru 2

Renk körlüğü X kromozomu üzerinde çekinik genle taşınan bir özelliktir. Aşağıdaki soyağacında renk körü bireyler koyu renkle gösterilmiştir. Buna göre K, L ve M ailelerinden hangilerinin erkek çocukları renk körü olabilir?

Birey	Cinsiyet	Fenotip	Genotip İhtimali
Baba	Erkek	Renk körü	XʳY
Anne	Kadın	Sağlıklı	XᴺXʳ olmalı (çocukları etkilenmiş)
K	Kadın	Sağlıklı	XᴺXʳ → taşıyıcı
L	Erkek	Renk körü	XʳY
M	Kadın	Sağlıklı	XᴺXʳ → taşıyıcı

Soru 3

Aşağıdaki soyağacında belirli bir özelliği (otozomal çekinik) fenotipinde gösteren bireyler koyu renkli gösterilmiştir. Soyağacındaki numaralandırılmış çiftlerden hangilerinin bu özellik yönüyle genotipi kesin olarak belirlenemez?

Çift No	Kadın (sol)	Erkek (sağ)	Açıklama
1	Açık (dişi)	Koyu (erkek)	Kadın → `AA` veya `Aa` / Erkek → `aa`
2	Açık (dişi)	Açık (erkek)	Her ikisi de özelliği göstermiyor → `AA` veya `Aa`
3	Açık (dişi)	Açık (erkek)	Her ikisi de özelliği göstermiyor → `AA` veya `Aa`
4	Açık (dişi)	Koyu (erkek)	Kadın → `AA` veya `Aa` / Erkek → `aa`
5	Açık (dişi)	Açık (erkek)	Çocukları koyu (özellikli) → Her ikisi de `Aa`

Soru 4

Yukarıdaki soyağacı, eşeye bağlı olarak kalıtılan bir özelliği göstermektedir. İzlenen özellik bakımından, bu soyağacındaki bireylerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Birey	Fenotipi (Şekle Göre)	Muhtemel Genotipi
1.Birey	Sağlam dişi (○)	XᴬXᵃ (Kesin taşıyıcı, çünkü hasta erkek çocukları var)
2.Birey	Sağlam erkek (□)	XᴬY (Kesin sağlıklı, çünkü erkeklerde tek X var)
3.Birey	Sağlam erkek (□)	XᴬY (Kesin sağlıklı, çünkü erkeklerde tek X var)
4.Birey	Sağlam dişi (○)	XᴬXᵃ veya XᴬXᴬ olabilir, taşıyıcı olup olmadığı bilinemez
5.Birey	Hasta erkek (■)	XᵃY (Kesin hasta, çünkü erkeklerde X'e bağlı çekinik hastalık fenotipte görülür)
6.Birey	Sağlam dişi (○)	XᴬXᵃ (Kesin taşıyıcı, çünkü hasta erkek çocuğu var)
7.Birey	Hasta erkek (■)	XᵃY (Kesin hasta, çünkü erkeklerde tek X bulunur ve çekinik gen hastalığa sebep olur)

Soru 5

Aşağıdaki soyağacında bazı bireylerin genotipleri gösterilmiştir. Soyağacında gösterilen K ve L bireylerinin genotipleri aşağıdakilerden hangileri olabilir?

Şık	K hatası	L hatası	Neden Yanlış
A	❌ Yok	❌ AB olamaz	L A grubu
B	❌ AB olamaz	✅	K'nın A genini vermesi gerek
C	✅ olabilir	❌ OO olamaz	L O grubu değil
E	❌ BB olamaz	❌ OO olamaz	İkisi de fenotiple uyuşmaz

Soru 6

Yukarıdaki soyağacında; - 1 ve7 nolu bireyler ARh (+), - 3 ve 8 nolu bireyler ise ORh (-) dir. Buna göre; I. 2 nolu birey AB Rh(+) olamaz. II. 4 ve 5 nolu bireylerin ikisi de O kan grubu olabilir. III. 6 nolu birey B Rh(-) olabilir. Yargılarından hangileri doğrudur?

Yargı	Durum	Açıklama
I	✅	AB × A → O çocuk olmaz
II	❌	O × O → A çocuk doğamaz
III	✅	B Rh(–) çocuk olabilir

Soru 7

Şekilde verilen soyağacında otozomal çekinik bir özelliği (m) fenotipinde gösteren bireyler taralı olarak verilmiştir. Soyağacında verilen numaralı bireylerle ilgili, I. 1 ve 2 numaralı bireyler homozigot baskın genotiplidir. II. 3 numaralı bireyin heterozigot olma ihtimali %100'dür. III. 4 numaralı birey heterozigot olamaz. Yargılarını açıklayarak doğru veya yanlış olup olmadığını yazınız.

Soru 8

Yukarıdaki soyağacında kalıtımı gösterilen özellik; I. X'e bağlı baskın, II. X'e bağlı çekinik, III. Y kromozomuna bağlı, IV. Otozomal çekinik Genlerinden hangileri ile taşınabilir?

Soru 9

Kısmi renk körlüğü X kromozomu üzerindeki çekinik alel tarafından kalıtılan bir hastalıktır. Aşağıdaki soyağacında kısmi renk körü bireylerin tamamı koyu renkle gösterilmiştir. Buna göre K-L ve M-N çiftlerinin doğacak çocukları ile ilgili I. K-L çiftinin kız ve erkek çocuklarının kısmi renk körü olma olasılığı eşittir. II. M-N çiftinin kız çocuklarının tamamında kısmi renk körlüğü aleli bulunacaktır. III. M-N çiftinin erkek çocuklarının tamamı sağlıklı olacaktır. Yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur?

Cevap: B

Harika, şimdi şekli senin de belirttiğin gibi dikkatlice ve mantıksal olarak analiz edelim.

📌 Soyağacı Yapısı (Şekli Dikkatle İnceleyerek):

En üstte: Anne (sağlıklı, kadın) → ◯ Baba (hasta, erkek) → ■ Bu çiftten iki çocuk: K (sağlıklı kadın) M (hasta erkek) K, L (sağlıklı erkek) ile evli → Henüz çocukları yok M, N (sağlıklı kadın) ile evli → Çocukları yok

🧬 Hastalığın Kalıtımı: X’e bağlı çekinik; Xʳ → hasta allel Xᴺ → normal allel

🔍 Genotip Belirlemeleri; ✳️ Baba (hasta erkek) → Genotipi XʳY ✳️ Anne (sağlıklı kadın) → Hasta çocukları (M) olduğuna göre taşıyıcıdır → XᴺXʳ

✳️ K (sağlıklı kadın) → Hasta babadan Xʳ, sağlıklı anneden Xᴺ almıştır → taşıyıcıdır → XᴺXʳ

✳️ M (hasta erkek) → Anneden Xʳ, babadan Y almıştır → XʳY

🔬 Şimdi ifadeleri analiz edelim:

✅ I. K-L çiftinin kız ve erkek çocuklarının kısmi renk körü olma olasılığı eşittir. K: XᴺXʳ L: XᴺY ➤ Kız çocukları: Xᴺ (babadan) + Xᴺ/Xʳ (anneden) → %50 XᴺXᴺ (sağlıklı), %50 XᴺXʳ (taşıyıcı) ➡ Kız çocukları hasta olamaz, sadece taşıyıcı olabilir. ➤ Erkek çocukları: Y (babadan) + Xᴺ/Xʳ (anneden) → %50 XᴺY (sağlıklı), %50 XʳY (hasta) ✅ Sonuç: Kız ve erkek çocukların hasta olma olasılıkları eşit değildir. → ❌ I. ifade yanlıştır.

✅ II. M-N çiftinin kız çocuklarının tamamında kısmi renk körlüğü aleli bulunacaktır. M: XʳY (hasta erkek) N: ◯ (sağlıklı kadın, genotipi bilinmiyor ama taşıyıcı değilse XᴺXᴺ) Kız çocukları: Xʳ (babadan) + Xᴺ (anneden) → XᴺXʳ (taşıyıcı) ➡ %100 taşıyıcı, yani Xʳ alleli taşır. ✅ II. ifade kesinlikle doğrudur.

✅ III. M-N çiftinin erkek çocuklarının tamamı sağlıklı olacaktır. Erkek çocukları: Y (babadan) + Xᴺ (anneden) → XᴺY → sağlıklı ➡ Annenin taşıyıcı olmadığı varsayılırsa, %100 sağlıklı erkek çocuklar olur. 🔔 Ancak şekle göre N'nin taşıyıcı olup olmadığı kesin verilmiyor. Ama sadece soyağaç bilgisiyle, annenin genotipi XᴺXᴺ varsayılır çünkü ailesinde hastalık yok. ✅ O yüzden bu da doğru kabul edilir.

✅ Sonuç: I. yanlış II. doğru III. doğru (şartlı olarak ama soyağaç üzerinden kesin kabul edilebilir)

🔹 Doğru cevap: Yalnız II doğru olduğuna göre ➤ Doğru cevap: B şıkkı

Soru 10

Şekilde, bir kuş türüne ait soyağacı görülmektedir.