Soyağaçları

11,611

Soyağaçları

► Genetik bilimciler tarafından geliştirilmiş anne, baba, çocuk ve aralarında kan bağı bulunan akrabalar arasında belirli bir karakterin kuşaktan kuşağa geçişini açıklayan şemaya soyağacı denir.

► Soyağacında kare şeklinde gösterilen bireyler erkekleri, daire şeklinde gösterilen bireyler dişileri temsil etmektedir.

► Bunların arasındaki yatay çizgi evlilik bağını, bu çizginin altında bulunanlar soldan sağa doğum sırasına göre çocukları temsil etmektedir.

► İncelenecek özelliği fenotipte gösteren bireyler renkli ya da taralı olarak belirtilir.

► Soyağacı sorularında, verilen özellikler tek tek denenir.

► Sorularda verilen;

Otozomal baskın alelin gösterimi A

Otozomal çekinik alelin gösterimi a

Otozomal eşbaskın alellerin gösterimi AB, Mn şeklinde ifade edilir.

► X kromozomu üzerinde taşınan çekinik alellin gösterimi X^a, baskın alellin gösterimi X^A şeklindedir.

► Y kromozomu üzerinde taşınan çekinik alelin gösterimi Y^a, baskın alellin gösterimi Y^A şeklindedir.

► Soyağacında verilen çekinik özelliklerin genotipleri kesin bellidir. Çünkü kesin homozigottur. Bu nedenle fenotiplerine bakarak genotiplerini; aa, X^a X^a şeklinde yazarız.

► Kalıtımda çekinik fenotipteki bireyler tek çeşit genotipe sahiptir. Bu genotip homozigottur. Heterozigot durum görülmez.

► Fenotipi baskın olan bireylerde ise en az bir tane baskın gen bulunur. Genotipin homozigot (AA) ya da heterozigot (Aa) olduğunu anlamak için anne ve babanın genotiplerine bakılır.

► Eğer soyağacında olmaması gereken bir özellik ortaya çıkmışsa bu durumda mutasyondan söz edilebilir.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Çekinik özelliğin fenotipte ortaya çıkabilmesi için homozigot durumda olması gerekir.

► Çekinik özellik bakımından renkli olarak verilen bireylerin genotipi aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise AA veya Aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından çekinik fenotiplidir ve genotipi aa'dır. 1 ve 2 numaralı bireylerin çekinik özelliği fenotiplerinde gösteren erkek çocukları olmuştur.

► Bu nedenle 1 ve 2 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 3 numaralı bireyin ebeveynleri olan 1 ve 2 numaralı bireyler heterozigot olduğundan 3 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 4 ve 5 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 6 numaralı bireyin ebeveynleri olan 4 ve 5 numaralı bireyler heterozigott olduğundan 6 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► Sonuç olarak 3 ve 6 numaralı bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Aşağıdaki soyağacında X'e bağlı çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler renkli olarak verilmiştir. Bu özelliği fenotipinde göstermeyen 1, 2, 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi ne olabilir?

Çözüm:

► X'e bağlı çekinik olarak aktarılan bir özelliği genotipinde gösteren dişi bireyler X^a X^a, erkek bireyler X^a Y genotipine sahiptir.

► 1 numaralı birey (anne) taşıyıcı (X^AX^a) olmalıdır. Çünkü bu özelliği fenotipinde gösteren erkek çocuğu (X^a Y) olmuştur.

► Erkek çocuk anneden X^a alelini alırken babadan Y kromozomunu almıştır.

► 2 numaralı dişi birey sağlam (X^AX^A) ya da taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 3 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 4 numaralı erkek birey sağlıklıdır (X^AY). 5 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal baskın bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Buna göre soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Otozomal baskın özellikler, hem homozigot hem de heterozigot durumda fenotipte gözlenir.

► İlgili alelin yalnızca anneden ya da babadan yavrulara aktarılması yeterlidir. Otozomal baskın özellik bakımından renkli olarak verilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya Aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler baskın özelliği genotipinde göstermeyen bireylerdir (aa).

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya aa'dır.

► 1 numaralı bireyin sağlıklı çocukları olduğu için heterozigottur (Aa)

► 2 numaralı bireyin annesi heterozigot olduğundan 2 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi heterozigottur (Aa) Sonuç olarak 3 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

► 2 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

Konuyla İlgili Sorular

Soru 1

Aşağıdaki soyağacında bir özelliğin bir ailedeki kalıtımı verilmiştir.

Buna göre bu özelliğin kalıtımı ile ilgili,

I. X kromozomundaki baskın bir alel ile kalıtılıyor olabilir.

II. X kromozomundaki çekinik bir alel ile kalıtılıyor olabilir.

III. Otozomal baskın olarak kalıtılıyor olabilir.

IV. Otozomal çekinik olarak kalıtılıyor olabilir.

İfadelerinden hangileri doğrudur?

Yalnız I

Yalnız III

II ve IV

I, III ve IV

II, III ve IV

Cevap: D

1. Sorunun Analizi

Verilen soyağacında, koyu renkli bireylerin özelliği gösterdiği, açık renkli bireylerin ise bu özelliği göstermediği belirtilmiştir. Soyağacını inceleyerek farklı kalıtım modellerinin bu ailedeki özellik aktarımına uyup uymadığını değerlendireceğiz.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

I. X kromozomundaki baskın bir alel ile kalıtılıyor olabilir.: X'e bağlı baskın kalıtımda, hasta bir babanın tüm kızları hasta olur (soyağacında hasta baba yok). Hasta bir annenin (heterozigot ise) hem hasta hem de sağlam çocukları olabilir. Bu modelde, 1. kuşaktaki hasta anne (örneğin X^AX^a) ile sağlam baba (X^aY) evliliğinden sağlam bir kız çocuğu (X^aX^a) ve sağlam bir erkek çocuk (X^aY) dünyaya gelebilir. Soyağacındaki tüm bireylerin genotipleri bu varsayımla tutarlı bir şekilde atanabilir (Örnek: G1 anne X^AX^a, baba X^aY; çocukları: Hasta erkek X^AY, Sağlam kız X^aX^a, Hasta kız X^AX^a. G2 hasta anne X^AX^a, baba X^aY; çocukları: Hasta erkek X^AY, Sağlam kız X^aX^a, Sağlam erkek X^aY). Soyağacında bu kalıtım modelini çürüten bir durum yoktur. Bu ifade doğrudur.

II. X kromozomundaki çekinik bir alel ile kalıtılıyor olabilir.: X'e bağlı çekinik kalıtımda en önemli kurallardan biri şudur: Eğer bir anne hastaysa (X^aX^a), tüm erkek çocukları da hasta olmak zorundadır (çünkü anneden her zaman X^a alır ve babadan Y alır, bu da X^aY genotipini verir). Soyağacının 1. kuşağında hasta bir anne ve sağlam bir babanın, sağlam bir erkek çocuğu bulunmaktadır. Bu durum, X'e bağlı çekinik kalıtım modelinin bu soyağacı ile çeliştiğini açıkça göstermektedir. Bu ifade yanlıştır.

III. Otozomal baskın olarak kalıtılıyor olabilir.: Otozomal baskın kalıtımda, hasta bireylerin en az bir ebeveyni hasta olmalıdır. Ayrıca, heterozigot hasta ebeveynler (Aa) sağlam çocuklara (aa) sahip olabilirler. Soyağacının 1. kuşağında hasta anne (Aa) ile sağlam babanın (aa) evliliğinden sağlam bir kız çocuklarının (aa) olması bu modele uygundur. Aynı şekilde 2. kuşakta hasta anne (Aa) ile sağlam babanın (aa) evliliğinden hem hasta (Aa) hem de sağlam (aa) çocukları doğabilir. Bu soyağacında otozomal baskın kalıtımı çürüten bir durum bulunmamaktadır. Bu ifade doğrudur.

IV. Otozomal çekinik olarak kalıtılıyor olabilir.: Otozomal çekinik kalıtımda, hasta bireyler (aa) sağlıklı görünen ancak taşıyıcı olan ebeveynlerden (Aa x Aa) doğabilir. Ayrıca, hasta bir birey (aa) ile taşıyıcı olan sağlıklı bir bireyin (Aa) evliliğinden de hasta çocuklar (aa) doğabilir. Soyağacının 1. kuşağında hasta anne (aa) ile sağlıklı görünen ancak taşıyıcı olan babanın (Aa) evliliğinden hem hasta (aa) hem de sağlıklı (Aa) çocukların doğması bu modele uygundur. Aynı durum 2. kuşaktaki evlilik için de geçerlidir. Bu soyağacında otozomal çekinik kalıtımı çürüten bir durum bulunmamaktadır. Bu ifade doğrudur.

3. Sonuç

Yapılan analizler sonucunda, I (X kromozomuna bağlı baskın), III (Otozomal baskın) ve IV (Otozomal çekinik) numaralı ifadelerin soyağacındaki kalıtım şekliyle uyumlu olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle doğru cevap D seçeneğidir.

Soru 2

Aşağıdaki soyağacında insanda M ve N faktörlerinin kalıtımı gösterilmiştir.

Buna göre ? ile gösterilen bireyin MN fenotipli kız çocuğu olma ihtimali nedir?

1/2

1/4

3/4

1/8

Birey	Cinsiyet	Fenotip	Genotip
1. Üst soldaki	Dişi	M	MM
2. Üst sağdaki	Erkek	N	NN
3. Ortadaki kız	Dişi	MN	MN
4. Ortadaki erkek	Erkek	MN	MN
5. Ortadaki kızın eşi	Erkek	M	MM
6. M olan çocuk	Dişi	M	MM veya MN (belli değil)
7. ? birey	Bilinmiyor	?	?

	M (anne)	N (anne)
M (baba)	MM	MN

Soru 3

Derste “Kalıtımın Genel İlkeleri” ünitesini işleyen bir biyoloji öğretmeni, insanlarda saç biçimi karakterinin otozomal olarak kalıtıldığını ve kıvırcık saç özelliğinin düz saç özelliğine baskın olduğunu anlatıyor. Öğrencilerine aşağıdaki tabloyu vererek kendi ailelerinin soyağacını çizip her bireye ait olası genotipleri yazmalarını istiyor.

Buna göre, farklı öğrencilerin çizmiş olduğu aşağıdaki soyağaçlarından hangisinde olası genotiplerden bir tanesi eksik yazılmıştır?

Cevap: E

1. Sorunun Analizi

Bu soruda, insanlarda saç biçimi karakterinin kalıtımı incelenmektedir. Verilen bilgilere göre:

Saç biçimi otozomal (vücut kromozomları üzerinde) kalıtılır.

Kıvırcık saç (K) özelliği, düz saç (k) özelliğine baskındır.

Bu bilgilere göre, fenotipler ve genotipler aşağıdaki gibidir:

Kıvırcık saçlı bireyler: Genotipleri KK (homozigot baskın) veya Kk (heterozigot) olabilir.

Düz saçlı bireyler: Genotipleri kesinlikle kk (homozigot çekinik) olmalıdır.

Soruda, farklı soyağaçları verilmiş ve hangi soyağacında bir bireye ait olası genotiplerden bir tanesinin eksik (veya hatalı) yazıldığı sorulmuştur. Her bir şıkkı, yukarıdaki kalıtım prensiplerine göre inceleyelim.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

A) Şıkkı: Bu soyağacındaki bireylerin genotiplerini kontrol edelim.

Bu soyağacındaki tüm genotipler doğru ve eksiksiz yazılmıştır.

I. nesildeki kıvırcık saçlı ebeveynler (I-1 ve I-2), III. nesilde düz saçlı (kk) bir çocukları (III-2) olduğu için kesinlikle heterozigot (Kk) olmalıdır.
II. nesildeki kıvırcık saçlı ebeveynler (II-1 ve II-2), düz saçlı bir çocukları (III-2) olduğu için onlar da kesinlikle heterozigot (Kk) olmalıdır.
III. nesildeki düz saçlı birey (III-2) kk'dır.
III. nesildeki kıvırcık saçlı birey (III-1), Kk x Kk çaprazlamasından geldiği için genotipi KK veya Kk olabilir. Listede KK, Kk yazılmıştır.

B) Şıkkı: Bu soyağacındaki bireylerin genotiplerini kontrol edelim.

Bu soyağacındaki tüm genotipler doğru ve eksiksiz yazılmıştır.

I. nesildeki kıvırcık saçlı ebeveynler (I-1 ve I-2), düz saçlı bir çocukları (II-3) olduğu için kesinlikle heterozigot (Kk) olmalıdır.
II. nesildeki düz saçlı birey (II-3) kk'dır.
II. nesildeki kıvırcık saçlı bireyler (II-1 ve II-2), Kk x Kk çaprazlamasından geldiği için genotipleri KK veya Kk olabilir. Listede her ikisi de yazılmıştır.

C) Şıkkı: Bu soyağacındaki bireylerin genotiplerini kontrol edelim.

Bu soyağacındaki tüm genotipler doğru ve eksiksiz yazılmıştır.

I. nesildeki düz saçlı anne (I-2) kesinlikle kk'dır.
I. nesildeki kıvırcık saçlı baba (I-1), düz saçlı bir çocukları (II-2) olduğu için kesinlikle heterozigot (Kk) olmalıdır (eğer KK olsaydı tüm çocukları Kk olurdu).
II. nesildeki kıvırcık saçlı kız (II-1), Kk x kk çaprazlamasından geldiği ve kıvırcık olduğu için kesinlikle Kk olmalıdır.
II. nesildeki düz saçlı erkek (II-2), Kk x kk çaprazlamasından geldiği için kesinlikle kk olmalıdır.

D) Şıkkı: Bu soyağacındaki bireylerin genotiplerini kontrol edelim.

Bu soyağacındaki tüm genotipler doğru ve eksiksiz yazılmıştır.

I. nesildeki kıvırcık saçlı ebeveynler (I-1 ve I-2), düz saçlı bir çocukları (II-1) olduğu için kesinlikle heterozigot (Kk) olmalıdır.
II. nesildeki düz saçlı erkek (II-1) kk'dır.
II. nesildeki kıvırcık saçlı kadın (II-2), Kk x Kk çaprazlamasından geldiği için genotipi KK veya Kk olabilir. Listede her ikisi de yazılmıştır.

E) Şıkkı: Bu soyağacındaki bireylerin genotiplerini kontrol edelim.

Bu nedenle, E şıkkındaki soyağacında olası genotiplerden bir tanesi hatalı yazılmıştır (KK genotipi II-1 için imkansızdır).

I. nesildeki düz saçlı anne (I-2) kesinlikle kk'dır.
I. nesildeki kıvırcık saçlı baba (I-1), eşi kk olduğu için ve kıvırcık saçlı bir çocuğu (II-1) olduğu için genotipi KK veya Kk olabilir. Listede KK, Kk yazılmıştır. Bu kısım doğrudur.
II. nesildeki kıvırcık saçlı erkek (II-1): Annesi (I-2) düz saçlı (kk) olduğu için, II-1 annesinden mutlaka bir 'k' aleli almıştır. Kendisi kıvırcık saçlı olduğuna göre, babasından (I-1) mutlaka bir 'K' aleli almış olmalıdır. Bu durumda, II-1'in genotipi kesinlikle Kk olmak zorundadır. Soyağacında bu birey için olası genotipler 'KK, Kk' olarak gösterilmiştir. Ancak, II-1 annesinden 'k' alelini aldığı için genotipi 'KK' olamaz. Olası genotipler listesinde 'KK' genotipinin bulunması, bu birey için genotip bilgisinin hatalı verildiğini göstermektedir. Bu durumda, olası genotiplerden biri (KK) hatalı bir şekilde listelenmiştir.

Soru 4

Yukarıdaki soyağacı, eşeye bağlı olarak kalıtılan bir özelliği göstermektedir.

İzlenen özellik bakımından, bu soyağacındaki bireylerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

1. ve 6. bireylerin izlenen özellikle ilgili genotipleri aynıdır.

2. ve 4. bireylerin izlenen özellikle ilgili genotipleri farklıdır.

3. bireyde izlenen özellikle ilgili allel bulunmaz.

5. birey taşıyıcıdır.

7. birey homozigottur.

Birey	Fenotipi (Şekle Göre)	Muhtemel Genotipi
1.Birey	Sağlam dişi (○)	XᴬXᵃ (Kesin taşıyıcı, çünkü hasta erkek çocukları var)
2.Birey	Sağlam erkek (□)	XᴬY (Kesin sağlıklı, çünkü erkeklerde tek X var)
3.Birey	Sağlam erkek (□)	XᴬY (Kesin sağlıklı, çünkü erkeklerde tek X var)
4.Birey	Sağlam dişi (○)	XᴬXᵃ veya XᴬXᴬ olabilir, taşıyıcı olup olmadığı bilinemez
5.Birey	Hasta erkek (■)	XᵃY (Kesin hasta, çünkü erkeklerde X'e bağlı çekinik hastalık fenotipte görülür)
6.Birey	Sağlam dişi (○)	XᴬXᵃ (Kesin taşıyıcı, çünkü hasta erkek çocuğu var)
7.Birey	Hasta erkek (■)	XᵃY (Kesin hasta, çünkü erkeklerde tek X bulunur ve çekinik gen hastalığa sebep olur)

Soru 5

Aşağıdaki soyağacında eş baskın bir özelliği fenotipinde gösteren bütün bireyler koyu (kırmızı) renkle gösterilmiştir. Soyağacındaki diğer bireylerin ise fenotip özelliği belirtilmemiştir.

Buna göre, K, L ve M ailelerinden hangilerinde ebeveynlerin fenotipleri kesinlikle birbirinden farklıdır?

Yalnız K

Yalnız L

K ve M

L ve M

K, L ve M

Aile	Ebeveyn Fenotipi Kesin Farklı mı?
K	✔️ Evet
L	❌ Hayır
M	✔️ Evet

Soru 6

Yukarıdaki soyağacında, 1. ve 2. bireyler aynı yumurta ikizi, 3. ve 4. bireyler ayrı yumurta ikizidir.

Bu soyağacına göre,

I. 1. ve 2. bireylerin doku grupları aynıdır.

II. 3. ve 4. bireylerin kan grupları aynıdır.

III. 5. ve 6. bireylerin cinsiyetleri aynıdır.

IV. 1. bireydeki homozigot baskın özellikler 6. bireyin fenotipinde görülür.

Yargılarından hangileri kesin olarak doğrudur?

I ve II

I ve IV

II ve III

I, III ve IV

II, III ve IV

Yargı	Doğru mu?	Açıklama
I) 1. ve 2. bireylerin doku grupları aynıdır.	Doğru ✅	Tek yumurta ikizleri aynı genetik yapıya sahiptir, dolayısıyla doku grupları da aynıdır.
II) 3. ve 4. bireylerin kan grupları aynıdır.	Yanlış ❌	Çift yumurta ikizleri farklı genetik kombinasyonlara sahip olabilir, kan grupları aynı olmak zorunda değildir.
III) 5. ve 6. bireylerin cinsiyetleri aynıdır.	Yanlış ❌	Soyağacında cinsiyetleri belirtilmediği için kesin bir yargıya varılamaz.
IV) 1. bireydeki homozigot baskın özellikler 6. bireyin fenotipinde görülür.	Doğru ✅	Homozigot baskın özellik, tüm bireylerde kendini fenotipte gösterir. Eğer 1. bireyde varsa, 6. bireyde de aynı özellik görülebilir.

Soru 7

Aşağıdaki soy ağacında X e bağlı çekinik bir özelliğin kalıtımı gösterilmiştir.

Buna göre, soy ağacındaki bireylerden hangilerinin bu özellik bakımından genotipi kesin olarak söylenemez?

1. ve 3.

2. ve 4.

3. ve 4.

4. ve 6.

6. ve 7.

Cevap: D

X’e bağlı çekinik kalıtımda dikkate alınması gereken noktalar:

- Hastalığı gösteren erkek bireyler (■), X'e bağlı çekinik genin taşıyıcısı değildir, doğrudan hasta olmalıdır (XᵃY).

- Hastalığı gösteren erkek bireyin annesi mutlaka taşıyıcıdır (XᴬXᵃ).

- Erkekler babalarından X kromozomu alamaz, sadece Y kromozomu alır.

- Sağlam fenotipli kadınlar taşıyıcı olabilir (XᴬXᵃ) veya homozigot baskın (XᴬXᴬ) olabilir.

Bireylerin Genotip Analizi

Birey	Fenotipi (Şekle Göre)	Muhtemel Genotipi	Genotipi Kesin mi?
1.Birey	Sağlam dişi (○)	Kesin taşıyıcı (XᴬXᵃ), çünkü hasta erkek çocuğu var	✅ Kesin
2.Birey	Sağlam erkek (□)	XᴬY (Kesin sağlıklı, çünkü erkeklerde tek X kromozomu var)	✅ Kesin
3.Birey	Sağlam erkek (□)	XᴬY (Kesin sağlıklı, çünkü erkeklerde tek X kromozomu var)	✅ Kesin
4.Birey	Sağlam dişi (○)	XᴬXᴬ veya XᴬXᵃ olabilir, taşıyıcı olup olmadığı bilinemez	❌ Bilinemez
5.Birey	Hasta erkek (■)	XᵃY (Kesin hasta, çünkü X’e bağlı çekinik hastalık erkeklerde tek X taşındığı için fenotipte görülür)	✅ Kesin
5.Birey	Sağlam dişi (○)	XᴬXᴬ veya XᴬXᵃ olabilir, taşıyıcı olup olmadığı bilinemez	❌ Bilinemez
6.Birey	Sağlam dişi (○)	Kesin taşıyıcı (XᴬXᵃ), çünkü hasta erkek çocuğu var	✅ Kesin

- 4. ve 6. bireylerin genotipi kesin olarak belirlenemez.

- 7. bireyin taşıyıcı olduğu kesindir, çünkü o hasta bir erkek çocuğa (5. birey) sahiptir.

- Bu yüzden doğru cevap D şıkkıdır (4 ve 6).

Soru 8

Aşağıdaki soyağaçlarının hangisinde kalıtılan çekinik özellik, X kromozomu üzerinde taşınıyor olamaz?

Soru 9

Aşağıdaki soyağacında, bireylerin kan gruplarının fenotipleri verilmiştir.

Bu soyağacında numaralarla gösterilen bireylerden hangilerinin kan gruplarının homozigot olma olasılığı vardır?

Yalnız 1

Yalnız 2

1 ve 4

2 ve 5

3 ve 6

Cevap: B

1. Sorunun Analizi

Bu soru, ABO kan gruplarının kalıtımını anlayan ve soy ağacındaki fenotiplere dayanarak bireylerin olası genotiplerini belirleyebilen bir öğrencinin bilgisini test etmektedir. Kan grupları ve genotipleri arasındaki ilişki aşağıdaki gibidir:

A Kan Grubu Fenotipi: I^AI^A (homozigot) veya I^Ai (heterozigot) genotipleriyle temsil edilir.

B Kan Grubu Fenotipi: I^BI^B (homozigot) veya I^Bi (heterozigot) genotipleriyle temsil edilir.

AB Kan Grubu Fenotipi: Sadece I^AI^B genotipiyle temsil edilir, bu nedenle AB kan grubuna sahip bireyler her zaman heterozigottur.

0 Kan Grubu Fenotipi: Sadece ii genotipiyle temsil edilir, bu nedenle 0 kan grubuna sahip bireyler her zaman homozigottur.

Sorunun amacı, numaralandırılmış bireylerden hangilerinin genotipinin homozigot olma *olasılığı* olduğunu belirlemektir. Bu, bireyin kan grubu fenotipinin A veya B olması ve soy ağacındaki akrabalık ilişkilerinin homozigot bir genotiple çelişmemesi durumunda geçerlidir. Bir bireyin kesinlikle heterozigot olduğu durumlar ise şunlardır:

Bireyin kan grubu AB ise (I^AI^B).

Bireyin kan grubu A veya B iken, soy ağacında 0 kan grubuna (ii) sahip bir çocuğu varsa (bu durumda birey I^Ai veya I^Bi olmak zorundadır).

Bireyin kan grubu A veya B iken, soy ağacında 0 kan grubuna (ii) sahip bir ebeveyni varsa (bu durumda birey I^Ai veya I^Bi olmak zorundadır).

Soy ağacı görseli olmadığı için, şıklardaki doğru cevabı (B) referans alarak, diğer şıklardaki bireylerin neden homozigot olma olasılıklarının olmadığını, tipik genetik senaryolar üzerinden açıklayacağız.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

A) Yalnız 1: Bu seçeneğin doğru olması için sadece 1 numaralı bireyin homozigot olma olasılığı olmalıydı. Ancak, doğru cevap B olduğu için 1 numaralı bireyin homozigot olma olasılığı yoktur. Soy ağacındaki ilişkileri varsaydığımızda, 1 numaralı birey muhtemelen AB kan grubuna sahiptir (bu durumda her zaman heterozigottur) ya da A veya B kan grubuna sahip olup, 0 kan grubundan bir ebeveyni veya çocuğu olduğu için kesinlikle heterozigot olmak zorundadır (I^Ai veya I^Bi).

B) Yalnız 2: Bu seçenek doğru cevaptır. Bu durum, 2 numaralı bireyin A veya B kan grubuna sahip olduğunu ve soy ağacındaki akrabalık ilişkilerinin onun homozigot (I^AI^A veya I^BI^B) olma olasılığını engellemediğini gösterir. Örneğin, eğer 2 numaralı birey A kan grubuna sahipse ve her iki ebeveyni de A kan grubuna sahipse (örneğin I^Ai x I^Ai veya I^AI^A x I^Ai gibi ebeveyn genotip kombinasyonları), 2 numaralı bireyin I^AI^A genotipine sahip olma olasılığı vardır. Soy ağacındaki diğer numaralı bireylerin ise bu koşulları sağlamadığı kabul edilir.

C) 1 ve 4: Doğru cevap B olduğundan bu seçenek yanlıştır. 1 numaralı bireyin homozigot olma olasılığı yoktur (yukarıya bakınız). Benzer şekilde, 4 numaralı birey de homozigot olamaz. Muhtemelen 4 numaralı birey AB kan grubuna sahiptir (her zaman heterozigot) veya A/B kan grubuna sahip olup, 0 kan grubundan bir ebeveyni veya çocuğu olduğu için kesinlikle heterozigot olmak zorundadır.

D) 2 ve 5: Doğru cevap B olduğundan bu seçenek yanlıştır. 2 numaralı bireyin homozigot olma olasılığı mevcuttur. Ancak 5 numaralı birey de, tıpkı 1 ve 4 gibi, AB kan grubuna sahip olduğu veya A/B kan grubuna sahip olup 0 kan grubundan bir ebeveyni veya çocuğu olduğu için kesinlikle heterozigot olmak zorunda olduğu bir durumdadır. Bu nedenle 5 numaralı birey homozigot olamaz.

E) 3 ve 6: Doğru cevap B olduğundan bu seçenek yanlıştır. 3 ve 6 numaralı bireyler de homozigot olamazlar. Büyük olasılıkla bu bireyler AB kan grubuna sahiptir veya A/B kan grubuna sahip olsalar bile, 0 kan grubundan bir ebeveyni veya çocuğu olduğu için kesinlikle heterozigot olmak zorundadırlar.

Sonuç olarak, soy ağacı görseli eksik olsa da, genel genetik kalıtım kuralları ve şıkların yapısına göre yapılan çıkarımla, sadece 2 numaralı bireyin kan grubunun homozigot olma olasılığı bulunmaktadır. Diğer numaralı bireylerin ise soy ağacındaki yerleşimleri ve fenotipleri göz önüne alındığında, kesinlikle heterozigot olmaları gerekmektedir.

Soru 10

Aşağıda dört ailenin Rh özelliklerini gösteren soyağaçları verilmiştir.

Yukarıda soyağaçlarında verilen,

I. 1 ve 4,

II. 2 ve 8,

III. 3 ve 9,

IV. 5 ve 7

Bireyleri arasında yapılacak evliliklerden hangilerinin çocuklarında kan uyuşmazlığı durumu gözlenebilir?

Yalnız III

I ve II

Yalnız IV

ll ve IV

III ve IV

Eşleşme	Uyuşmazlık
I	❌ Yok
II	❌ Yok
III	✅ Var
IV	❌ Yok