İnsan vücudu günlük yaşamda virüsler, bakteriler, mantarlar, parazitler ve yabancı maddelerle sürekli karşılaşır. Buna rağmen her karşılaşma hastalıkla sonuçlanmaz.
Vücudun hastalık etkenlerini, yabancı maddeleri ve bazı anormal hücreleri tanıyarak bunlara karşı koruyucu tepki oluşturabilme özelliğine bağışıklık denir.
Bu korumanın oluşmasında görev alan organlar, dokular, hücreler ve moleküller birlikte bağışıklık sistemini meydana getirir.
Bağışıklık sistemi tarafından yabancı veya farklı olarak tanınabilen ve bağışıklık tepkisinin oluşmasına neden olabilen yapılara antijen denir.
Antijenler:
olabilir.
Belirli bir antijene bağlanabilen, bağışıklık sistemine ait protein yapılı moleküllere antikor denir.
Antikorlar bağlandıkları antijenin etkisizleştirilmesine veya bağışıklık sistemi tarafından daha kolay uzaklaştırılmasına katkı sağlar.
Tanıma → Aktivasyon → Tepki
Bağışıklık tepkilerinin tamamı aynı biçimde gerçekleşmez. Bazı tepkiler doğuştan bulunur ve hızlı çalışır. Bazıları ise belirli bir antijenle karşılaşma sonucunda gelişir ve bağışıklık hafızası oluşturabilir.
Bu farklılıkları açıklayabilmek için bağışıklık:
olmak üzere iki ana grupta incelenir.
Bağışıklık sistemi tek bir organdan oluşmaz. Farklı organlar, dokular, hücreler ve moleküller birbiriyle bağlantılı olarak çalışır.
| Yapı | Bağışıklıkla ilişkili temel görevi |
|---|---|
| Kemik iliği | Kan hücrelerinin ve bağışıklık sistemi hücrelerinin oluştuğu temel dokudur. |
| Timüs | Bazı lenfositlerin gelişip işlevsel özellik kazanmasına katkı sağlar. |
| Lenf düğümleri | Lenf sıvısındaki yabancı yapıların bağışıklık hücreleriyle karşılaşmasına ortam oluşturur. |
| Dalak | Kandaki yabancı yapıların ve yaşlanmış kan hücrelerinin kontrol edilmesine katkı sağlar. |
| Bademcikler ve benzeri lenf dokuları | Ağız ve solunum yoluyla giren yabancı yapılarla karşılaşılmasına katkı sağlar. |
| Deri ve mukozalar | Vücut ile dış ortam arasında koruyucu bir yüzey oluşturur. |
Bağışıklık sisteminde farklı görevleri bulunan çok sayıda akyuvar çeşidi vardır.
| Hücre veya hücre grubu | Temel görevi | İlişkili bağışıklık biçimi |
|---|---|---|
| Nötrofiller | Mikroorganizmaları içine alarak etkisizleştirmeye katkı sağlar. | Doğal bağışıklık |
| Makrofajlar | Yabancı yapıları içine alabilir ve bağışıklık tepkisinin düzenlenmesine katkı sağlar. | Doğal bağışıklık ve kazanılmış bağışıklıkla bağlantı |
| Doğal öldürücü hücreler | Bazı virüs bulaşmış veya anormalleşmiş hücrelerin uzaklaştırılmasına katkı sağlar. | Doğal bağışıklık |
| B lenfositleri | Belirli antijenlere özgü antikor cevabının oluşmasına katkı sağlar. | Kazanılmış bağışıklık |
| T lenfositleri | Bağışıklık tepkisinin düzenlenmesinde ve belirli hedef hücrelere karşı tepki oluşturulmasında görev alır. | Kazanılmış bağışıklık |
| Hafıza hücreleri | Aynı antijenle yeniden karşılaşıldığında daha hızlı ve güçlü cevap oluşturulmasına katkı sağlar. | Kazanılmış bağışıklık |
Lenf damarları ve lenf sıvısı, bağışıklık hücrelerinin farklı dokular arasında taşınmasına ve yabancı yapıların lenf düğümlerine ulaştırılmasına katkı sağlar.
Bu nedenle bağışıklık sistemi dolaşım sistemiyle yakın ilişki içinde çalışır.
İnsanlarda doğumdan itibaren bulunan ve çok çeşitli yabancı etkenlere karşı genel koruma sağlayan bağışıklık biçimine doğuştan gelen doğal bağışıklık denir.
Doğal bağışıklık, hastalık etkeninin ayrıntılı kimliğini öğrenmek için uzun bir hazırlık süresine ihtiyaç duymadan hızlı tepki oluşturabilir.
| Yapı veya salgı | Koruyucu etkisi |
|---|---|
| Deri | Mikroorganizmaların vücuda girişini sınırlandıran fiziksel bir yüzey oluşturur. |
| Mukus | Solunum ve sindirim yollarındaki bazı yabancı maddeleri tutar. |
| Solunum yolu kirpikleri | Mukusta tutulan parçacıkların dışarı doğru taşınmasına katkı sağlar. |
| Gözyaşı ve tükürük | Yüzeylerin temizlenmesine ve bazı mikroorganizmaların etkisinin azaltılmasına katkıda bulunur. |
| Mide asidi | Besinlerle alınan birçok mikroorganizmanın yaşamasını zorlaştırır. |
| Normal mikrobiyota | Hastalık yapabilecek bazı mikroorganizmaların yerleşmesini ve çoğalmasını sınırlandırabilir. |
Bazı bağışıklık hücrelerinin yabancı parçacıkları veya mikroorganizmaları hücre içine alarak parçalama sürecine fagositoz denir.
Nötrofiller ve makrofajlar fagositoz yapabilen hücrelere örnektir.
Yabancı yapının tanınması → Hücre içine alınması → Parçalanması → Artıkların uzaklaştırılması
Doku zarar gördüğünde veya mikroorganizmalar dokuya girdiğinde bölgede kızarıklık, sıcaklık artışı, şişlik ve ağrı görülebilir. Bu olayların birlikte oluşması yangısal tepki veya iltihabi tepki olarak adlandırılır.
Yangısal tepki:
katkı sağlayabilir.
Enfeksiyon sırasında vücut sıcaklığının normalin üzerine çıkması bağışıklık tepkisinin bir parçası olabilir. Kontrollü sıcaklık artışı bazı mikroorganizmaların çoğalmasını zorlaştırabilir ve bağışıklık faaliyetlerini destekleyebilir.
Doğal bağışıklık, mikroorganizmalarla karşılaşmanın ilk anlarından itibaren çalışır. Etkenin yayılmasını sınırlandırırken kazanılmış bağışıklığın etkinleşmesi için gerekli zamanı sağlayabilir.
Belirli bir antijenle karşılaşma sonucunda gelişen, o antijene özgü tepki oluşturabilen bağışıklık biçimine sonradan kazanılan bağışıklık denir.
Kazanılmış bağışıklık doğumdan sonra geçirilen enfeksiyonlar, yapılan aşılar veya hazır antikorların alınması gibi yollarla oluşabilir.
Bir bağışıklık hücresinin veya antikorun belirli bir antijeni tanımasına özgüllük denir.
Örneğin bir antijene karşı oluşan antikor, yapısal olarak uyumlu olduğu belirli antijene bağlanır. Her antikor bütün mikroorganizmalara aynı biçimde bağlanamaz.
Vücut belirli bir antijenle ilk kez karşılaştığında ona özgü bağışıklık hücreleri etkinleşir. Bu süreçte uzun süre yaşayabilen hafıza hücreleri oluşabilir.
Aynı antijenle daha sonra yeniden karşılaşıldığında hafıza hücreleri sayesinde tepki:
| Özellik | İlk karşılaşma | Aynı antijenle sonraki karşılaşma |
|---|---|---|
| Antijenin tanınması | Özgül hücrelerin seçilip etkinleşmesi gerekir. | Hafıza hücreleri antijeni daha hızlı tanır. |
| Tepkinin başlama süresi | Görece yavaştır. | Genellikle daha hızlıdır. |
| Tepkinin gücü | Görece düşüktür. | Genellikle daha güçlüdür. |
| Hafıza hücreleri | Süreç içinde oluşabilir. | Daha önce oluşan hafıza hücreleri görev alır. |
Belirli bir antijeni tanıyan B lenfositleri etkinleşerek antikor üreten hücrelere dönüşebilir. Üretilen antikorlar ilgili antijene bağlanarak etkisizleştirme ve uzaklaştırma süreçlerine katkı sağlar.
T lenfositleri bağışıklık tepkisinin düzenlenmesinde ve belirli hedef hücrelere karşı bağışıklık cevabının oluşturulmasında görev alır.
Vücudun bir antijenle karşılaşmasının ardından kendi bağışıklık hücrelerini ve moleküllerini kullanarak özgül tepki oluşturmasına aktif bağışıklık denir.
Bir hastalık etkeni vücuda girdiğinde bağışıklık sistemi etkene ait antijenleri tanır ve özgül bağışıklık tepkisi oluşturur.
Kişi hastalığı atlattıktan sonra etkene özgü bazı hafıza hücreleri vücutta kalabilir. Aynı etkenle yeniden karşılaşıldığında daha hızlı cevap oluşabilir.
Aşılar, bağışıklık sisteminin belirli bir hastalık etkenini veya ona ait antijenik yapıları hastalığın ağır sonuçlarıyla karşılaşmadan tanımasına yardımcı olur.
Aşı sonrasında:
Aşı → Antijenin tanınması → Bağışıklık cevabı → Hafıza hücreleri → Gelecekte daha hızlı tepki
Aşıların amacı hastalık oluşturmak değil, bağışıklık sistemine hedef antijeni güvenli biçimde tanıtmaktır. Aşıların yapısı ve uygulama biçimi kullanılan aşı türüne göre farklılık gösterebilir.
| Olay | Antijenle karşılaşma biçimi | Vücut kendi antikorunu üretir mi? | Hafıza oluşabilir mi? |
|---|---|---|---|
| Enfeksiyonun geçirilmesi | Hastalık etkeniyle karşılaşma | Evet | Evet |
| Aşılanma | Aşı içeriğindeki antijenik yapıyla karşılaşma | Evet | Evet |
Başka bir canlıda üretilmiş hazır antikorların kişiye aktarılması sonucunda oluşan geçici korumaya pasif bağışıklık denir.
Hamilelik sırasında bazı anne antikorları plasenta aracılığıyla bebeğe geçebilir. Doğumdan sonra anne sütündeki bazı antikorlar da bebeğin özellikle sindirim ve solunum yolu yüzeylerinin korunmasına katkı sağlar.
Bebek bu antikorları kendisi üretmediği için oluşan koruma pasif bağışıklıktır.
Bazı durumlarda kişiye belirli bir etkene veya toksine karşı hazırlanmış antikorlar uygulanabilir.
Bu uygulamalar:
kullanılabilir.
Bu tür uygulamalara antiserum veya immünoglobulin uygulamaları örnek verilebilir.
| Olay | Hazır antikorun kaynağı | Etkinin başlangıcı | Hafıza oluşumu |
|---|---|---|---|
| Plasentadan antikor geçişi | Anne | Hızlı | Yok |
| Anne sütüyle antikor alınması | Anne | Hızlı | Yok |
| Antiserum veya immünoglobulin uygulanması | Dışarıda hazırlanmış hazır antikorlar | Hızlı | Yok |
| Özellik | Aşı | Hazır antikor uygulaması |
|---|---|---|
| Vücuda verilen temel unsur | Bağışıklık sistemini uyaran antijenik yapı | Hazır antikor |
| Bağışıklık türü | Aktif | Pasif |
| Etkinin başlama süresi | Belirli bir süre gerekir | Daha hızlıdır |
| Hafıza hücresi | Oluşabilir | Oluşmaz |
| Koruyuculuk süresi | Görece uzun | Geçici |
Bağışıklık örneklerini doğru sınıflandırabilmek için yalnızca olayın adına değil, bağışıklığın nasıl oluştuğuna bakılmalıdır.
Bağışıklık
↙ ↘
Doğuştan Gelen Doğal Bağışıklık Sonradan Kazanılan Bağışıklık
↙ ↘
Aktif Pasif
| Özellik | Doğal bağışıklık | Aktif kazanılmış bağışıklık | Pasif kazanılmış bağışıklık |
|---|---|---|---|
| Oluşma zamanı | Doğuştan bulunur | Antijenle karşılaşma sonrasında gelişir | Hazır antikor alınmasıyla oluşur |
| Özgüllük | Belirli tek bir antijene özgü değildir | Belirli antijene özgüdür | Alınan antikorun hedeflediği antijene özgüdür |
| İlk tepkinin hızı | Hızlıdır | Görece yavaştır | Hızlıdır |
| Antikoru kim üretir? | Temel ölçüt antikor üretimi değildir | Kişinin kendi bağışıklık sistemi | Başka bir canlı veya dış kaynak |
| Hafıza | Antijene özgü klasik hafıza yoktur | Oluşabilir | Oluşmaz |
| Koruma süresi | Doğuştan gelen genel koruma devam eder | Görece uzun sürebilir | Geçicidir |
| Örnek | Deri, fagositoz, doğal öldürücü hücreler | Aşılanma veya enfeksiyon sonrası bağışıklık | Anne antikorları veya hazır antikor uygulanması |
1. Koruma doğuştan mı bulunuyor?
2. Kişi antijenle karşılaşıp kendi bağışıklık cevabını mı oluşturuyor?
3. Hazır antikor dışarıdan mı alınmış?
| Örnek olay | Sınıflandırma | Gerekçe |
|---|---|---|
| Derinin mikroorganizmaların girişini sınırlandırması | Doğal bağışıklık | Doğuştan bulunan genel koruyucu bir yapıdır. |
| Nötrofilin bakteriyi fagositozla içine alması | Doğal bağışıklık | Hızlı ve belirli tek bir antijene özgü olmayan hücresel tepkidir. |
| Aşı sonrasında hafıza hücrelerinin oluşması | Aktif bağışıklık | Kişinin kendi bağışıklık sistemi özgül cevap oluşturur. |
| Hastalığın geçirilmesinden sonra özgül hafıza oluşması | Aktif bağışıklık | Etkenle karşılaşma sonrasında kişinin kendi cevabı gelişir. |
| Antikorların plasentadan bebeğe geçmesi | Pasif bağışıklık | Bebek hazır antikor alır. |
| Hazır antikor içeren immünoglobulin uygulanması | Pasif bağışıklık | Antikor dışarıdan hazır olarak verilir. |
Bağışıklık sistemi çok sayıda hücre, doku ve molekülün birlikte çalışmasına bağlıdır. Tek bir besin, vitamin veya ürün bağışıklık sisteminin bütün görevlerini tek başına yerine getiremez.
Bulaşıcı hastalıkların kontrolü yalnızca bireysel değil, toplumsal bir sorumluluktur.
Aşılama, hijyen, güvenli su ve gıda, hastalık belirtileri varken başkalarına bulaştırmayı azaltacak önlemler ve doğru sağlık bilgisine ulaşma toplum sağlığının korunmasına katkı sağlar.
1. “Bağışıklık sistemi yalnızca antikorlardan oluşur.”
Bağışıklık sistemi organlar, hücreler, koruyucu yüzeyler ve çok sayıda molekülden oluşur.
2. “Doğal bağışıklık yalnızca deriden oluşur.”
Deri doğal bağışıklığın önemli bir parçasıdır ancak mukozalar, salgılar, fagositik hücreler, doğal öldürücü hücreler ve bazı proteinler de görev alır.
3. “Aşı hazır antikor içerdiği için pasif bağışıklık sağlar.”
Aşı bağışıklık sistemini antijene karşı kendi cevabını oluşturmaya yönlendirir. Bu nedenle aktif bağışıklık sağlar.
4. “Serum veya immünoglobulin uygulaması kalıcı bağışıklık oluşturur.”
Hazır antikorların etkisi geçicidir ve bağışıklık hafızası oluşturmaz.
5. “Anne sütündeki antikorlar bebeğin bağışıklık hafızasını oluşturur.”
Bebek hazır antikor aldığı için geçici pasif koruma oluşur; bu antikorlar bebeğin özgül hafıza hücrelerini oluşturmaz.
6. “Doğal bağışıklık her mikroorganizmayı tamamen yok eder.”
Doğal bağışıklık etkenin yayılmasını sınırlandırabilir ancak her zaman tek başına yeterli olmayabilir.
7. “Bağışıklık hafızası bütün bağışıklık çeşitlerinde bulunur.”
Antijene özgü bağışıklık hafızası aktif kazanılmış bağışıklığın temel özelliklerinden biridir. Pasif bağışıklıkta hafıza oluşmaz.
Merkeze “Bağışıklık” kavramını yazarak aşağıdaki kavramları uygun bağlantılarla yerleştiriniz:
Aşağıdaki olayları doğal, aktif kazanılmış veya pasif kazanılmış bağışıklık olarak sınıflandırınız ve kullandığınız ölçütü yazınız:
İki kişiden birine belirli bir antijeni içeren aşı, diğerine ise aynı antijene karşı hazırlanmış hazır antikor uygulanmıştır.
Bu iki kişide koruyucu etkinin başlama süresini, antikorun kaynağını, bağışıklık hafızasının oluşmasını ve koruyuculuğun süresini karşılaştırarak hangi kişide aktif, hangi kişide pasif bağışıklık oluştuğunu açıklayınız.