Bağışıklık sistemi vücudu hastalık etkenlerinden ve yabancı maddelerden korur. Ancak bazı kişilerde bağışıklık sistemi normalde çoğu insan için zararsız olan maddelere karşı gereğinden fazla tepki oluşturabilir.
Bağışıklık sisteminin normalde zararsız olabilecek bir maddeyi tehlikeli olarak algılayarak aşırı veya uygunsuz tepki oluşturmasına alerji denir.
Alerjiye neden olan maddelere alerjen, alerjenle karşılaşıldığında vücutta meydana gelen olaylara ise alerjik tepki denir.
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Alerji | Bağışıklık sisteminin belirli bir maddeye karşı aşırı veya uygunsuz tepki oluşturmasıdır. |
| Alerjen | Alerjik tepkiyi başlatabilen maddedir. |
| Alerjik tepki | Alerjenin tanınmasından sonra bağışıklık hücreleri ve kimyasal habercilerin etkisiyle oluşan belirtilerdir. |
| Duyarlanma | Bağışıklık sisteminin bir alerjene karşı özgül tepki oluşturabilecek duruma gelmesidir. |
Alerjik tepki sırasında bağışıklık sistemi gerçekten çalışmaktadır. Sorun, bağışıklık sisteminin çalışmaması değil; zararsız olabilecek bir maddeyi tehlikeli olarak değerlendirerek gereğinden fazla tepki oluşturmasıdır.
Hayır. Hastalık etkenleri vücutta enfeksiyon oluşturabilen virüs, bakteri, mantar veya parazitlerdir. Alerjenler ise çoğu kişide hastalık oluşturmayan ancak duyarlı kişilerde bağışıklık tepkisini başlatabilen maddelerdir.
Örneğin polen çoğu insan için zararsızdır. Ancak polene karşı duyarlanmış bir kişinin bağışıklık sistemi polenle karşılaştığında burun akıntısı, hapşırma ve gözlerde sulanma gibi belirtiler oluşturabilir.
Bir maddenin alerjen özelliği göstermesi kişiden kişiye değişebilir. Aynı ortamda bulunan kişilerden biri polene karşı belirgin tepki gösterirken diğerinde hiçbir belirti oluşmayabilir.
Bu farklılıkta:
etkili olabilir.
Alerjenler solunum, sindirim, deri teması, ilaç uygulaması veya böcek sokması gibi farklı yollarla vücuda ulaşabilir.
Bu alerjenler özellikle burun, göz ve solunum yollarında belirtilere neden olabilir.
Bazı besinlerde bulunan proteinler duyarlı kişilerde alerjik tepki oluşturabilir.
Besin alerjisine neden olabilen örnekler:
Deriyle temas eden her madde bağışıklık kaynaklı alerji oluşturmaz. Bazı maddeler doğrudan tahriş ederek kızarıklık ve yanmaya neden olabilir. Bu nedenle temas alerjisi ile tahriş birbirine karıştırılmamalıdır.
Bazı ilaçlar veya ilaçların vücutta oluşturduğu ürünler bağışıklık sistemi tarafından alerjen olarak tanınabilir.
İlaç alerjisi düşünülen durumlarda kişi kendi kendine tanı koymamalı ve ilacı sağlık çalışanının önerisi olmadan yeniden kullanmamalıdır.
Arı ve bazı böceklerin zehirlerinde bulunan proteinler duyarlı kişilerde alerjik tepkiye neden olabilir.
| Giriş veya temas yolu | Alerjen örnekleri | Sık etkilenen yapılar |
|---|---|---|
| Solunum | Polen, toz akarı, küf sporları | Burun, göz ve solunum yolları |
| Sindirim | Besin proteinleri | Ağız, deri, sindirim ve solunum sistemi |
| Deri teması | Lateks, metal ve bazı kozmetik maddeler | Deri |
| Enjeksiyon veya ilaç kullanımı | Bazı ilaçlar | Yerel veya sistemik belirtiler |
| Böcek sokması | Arı ve bazı böceklerin zehir proteinleri | Sokulan bölge veya bütün vücut |
Alerjik tepkinin şiddeti yalnızca alınan alerjen miktarına bağlı değildir. Kişinin duyarlılığı, alerjenin vücuda giriş yolu, daha önceki karşılaşmalar ve kişinin sağlık durumu da tepkiyi etkileyebilir.
Alerjik tepki çoğunlukla bağışıklık sisteminin alerjeni daha önce tanımış ve ona karşı özgül bir cevap geliştirmiş olmasıyla ilişkilidir.
Bağışıklık sisteminin belirli bir alerjene karşı tepki oluşturabilecek duruma gelmesine duyarlanma denir.
İlk karşılaşmalar → Alerjenin tanınması → Özgül IgE oluşumu → IgE'nin mast hücresine bağlanması → Duyarlanma
IgE, antikor sınıflarından biridir. Parazitlere karşı oluşturulan bazı bağışıklık tepkilerinde görev alabildiği gibi alerjik tepkilerin gelişiminde de önemli rol oynayabilir.
IgE antikorları belirli bir alerjene özgüdür. Polen için oluşan IgE ile farklı bir alerjene karşı oluşan IgE aynı özgüllüğe sahip değildir.
Mast hücreleri özellikle deri, solunum yolları, sindirim sistemi ve damarların çevresindeki dokularda bulunan bağışıklık hücreleridir.
Bu hücrelerin içinde histamin ve başka kimyasal habercileri taşıyan tanecikler bulunur.
Bazofiller kanda bulunan ve alerjik tepkilerde görev alabilen akyuvarlardır. Mast hücreleriyle bazı benzer özelliklere sahip olsalar da aynı hücre değildirler.
Hayır. İlk veya önceki karşılaşmalar sırasında bağışıklık sistemi duyarlanabilir ancak kişide fark edilir bir belirti oluşmayabilir.
Belirtiler, alerjenle sonraki karşılaşmalarda mast hücreleri gibi hücrelerin hızlı biçimde etkinleşmesi sonucunda belirginleşebilir.
Bir alerjene karşı IgE bulunması duyarlanmayı gösterebilir. Ancak duyarlanma her zaman kişide belirgin alerjik hastalık bulunduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle alerji değerlendirmesi yalnızca bir test sonucuna göre değil; kişinin öyküsü, belirtileri ve sağlık çalışanının değerlendirmesiyle yapılır.
Duyarlanmış bir kişi aynı alerjenle yeniden karşılaştığında alerjen, mast hücresinin yüzeyindeki kendisine özgü IgE antikorlarına bağlanabilir.
Bu bağlantı mast hücresini etkinleştirir ve hücre içinde bulunan kimyasal habercilerin çevre dokuya salınmasına neden olur.
Alerjen → IgE'ye bağlanma → Mast hücresinin etkinleşmesi → Histamin salınması → Doku değişiklikleri → Belirtiler
Histamin, bazı bağışıklık hücreleri tarafından depolanan ve alerjik tepki sırasında salınabilen kimyasal bir habercidir.
Histamin bir mikroorganizma veya antikor değildir. Bağışıklık hücreleri ile çevre dokular arasındaki iletişime katılan bir moleküldür.
| Etkilenen yapı | Oluşabilecek değişiklik | Görülebilecek belirti |
|---|---|---|
| Kılcal damarlar | Damar genişliği ve geçirgenliği artabilir. | Kızarıklık ve şişlik |
| Salgı bezleri | Salgı üretimi artabilir. | Burun akıntısı ve gözlerde sulanma |
| Duyu sinirleri | Sinir uçları uyarılabilir. | Kaşıntı ve hapşırma |
| Solunum yolu düz kasları | Kasılma ve hava yolu daralması oluşabilir. | Hırıltı ve nefes almada güçlük |
| Sindirim sistemi | Kas hareketleri ve salgılar değişebilir. | Karın ağrısı, kusma veya ishal |
Mast hücrelerinden yalnızca histamin salınmaz. Alerjik tepki sırasında farklı kimyasal haberciler de görev alabilir.
Bu moleküllerin damarları, düz kasları, salgı bezlerini ve sinir uçlarını birlikte etkilemesi sonucunda aynı kişide kaşıntı, kızarıklık, şişlik, burun akıntısı ve solunum güçlüğü gibi birden fazla belirti oluşabilir.
Alerjik belirtiler alerjenin giriş yoluna, etkilenen organa ve tepkinin şiddetine göre değişebilir.
Polen, ev tozu akarı ve küf sporları gibi solunum yoluyla alınan alerjenler aşağıdaki belirtilere neden olabilir:
Bu belirtilerin alerjene bağlı olarak oluşmasına alerjik rinit ve alerjik konjonktivit örnek verilebilir.
Deri belirtileri doğrudan temas edilen bölgede oluşabileceği gibi besin veya ilaç gibi vücuda alınan bir alerjen sonucunda daha geniş bir alanda da görülebilir.
Alerjik tepki bazı kişilerde solunum yollarının daralmasına ve salgıların artmasına neden olabilir.
Alerji bazı kişilerde astım belirtilerini tetikleyebilir. Ancak bütün astım vakalarının nedeni alerji değildir.
Besin alerjilerinde aşağıdaki belirtiler görülebilir:
| Tepkinin yayılımı | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| Yerel tepki | Alerjenle temas eden veya yakınındaki belirli bir bölgede sınırlıdır. | Polenle temas sonrasında burun ve göz belirtileri |
| Sistemik tepki | Birden fazla organ ve sistemi etkileyebilir. | Deri, solunum ve dolaşım belirtilerinin birlikte oluşması |
Anafilaksi, hızlı başlayan ve birden fazla organ sistemini etkileyebilen ciddi bir alerjik tepkidir.
Aşağıdaki belirtiler acil durum göstergesi olabilir:
Aynı alerjen bir kişide yalnızca burun akıntısına neden olurken başka bir kişide deri, sindirim veya solunum sistemi belirtileri oluşturabilir.
Bu nedenle önceki tepkinin hafif olması, gelecekteki bütün tepkilerin de hafif olacağını kesin olarak göstermez.
Burun akıntısı, karın ağrısı, döküntü veya kaşıntı gibi belirtiler yalnızca alerjide görülmez. Doğru değerlendirme yapabilmek için alerjinin enfeksiyon, besin intoleransı, tahriş ve otoimmün hastalıklardan ayrılması gerekir.
| Özellik | Alerji | Enfeksiyon |
|---|---|---|
| Temel neden | Alerjene karşı bağışıklık sisteminin aşırı veya uygunsuz tepkisi | Virüs, bakteri, mantar veya parazit gibi hastalık etkenleri |
| Bulaşıcılık | Bulaşıcı değildir | Etkenin özelliğine göre bulaşıcı olabilir |
| Kaşıntı | Sık görülebilir | Her enfeksiyonda görülmez |
| Ateş | Genellikle beklenmez | Bazı enfeksiyonlarda görülebilir |
| Süre | Alerjenle temas sürdükçe veya tekrarlandıkça devam edebilir | Etkenin çoğalması ve bağışıklık cevabına göre değişir |
Besin alerjisinde bağışıklık sistemi besindeki bir yapıya karşı tepki oluşturur.
Besin intoleransında ise sorun her zaman bağışıklık sistemiyle ilişkili değildir. Besinin sindirilememesi veya belirli bir bileşenin kişide rahatsızlık oluşturması söz konusu olabilir.
Örneğin laktoz intoleransında süt şekeri olan laktozun sindiriminde görev alan laktaz enziminin yetersizliği etkili olabilir. Bu durum süt proteinlerine karşı oluşan alerjiyle aynı değildir.
| Özellik | Besin alerjisi | Besin intoleransı |
|---|---|---|
| Bağışıklık sistemi | Görev alır | Her zaman görev almaz |
| Tetikleyen yapı | Genellikle besindeki belirli bir protein | Sindirilemeyen veya tolere edilemeyen bir bileşen |
| Belirti alanı | Deri, solunum, sindirim veya dolaşım sistemi | Çoğunlukla sindirim sistemi |
| Ciddi sistemik tepki | Bazı kişilerde oluşabilir | Tipik olarak alerjik anafilaksi oluşturmaz |
Alerjide bağışıklık sistemi çoğu insan için zararsız olan dış kaynaklı bir maddeye aşırı tepki verir.
Otoimmün hastalıklarda ise bağışıklık sistemi vücudun kendi hücre veya dokularındaki yapılara karşı tepki oluşturur.
Bazı temizlik maddeleri, yoğun kokular veya kimyasal ürünler bağışıklık sistemini özgül olarak etkinleştirmeden deri ve solunum yollarını doğrudan tahriş edebilir.
Her kızarıklık, öksürük veya kaşıntının alerji olarak adlandırılması bu nedenle doğru değildir.
| Durum | Bağışıklık sistemiyle ilişkisi | Temel hedef veya sorun |
|---|---|---|
| Alerji | Aşırı veya uygunsuz bağışıklık tepkisi | Zararsız olabilen dış kaynaklı madde |
| Enfeksiyon | Hastalık etkenine karşı savunma tepkisi | Virüs, bakteri, mantar veya parazit |
| İntolerans | Bağışıklık sistemi her zaman görev almaz | Bir maddenin sindirilememesi veya tolere edilememesi |
| Otoimmün hastalık | Bağışıklık sistemi kendi dokularına tepki verir | Vücudun kendi hücre veya molekülleri |
| Tahriş | Özgül bağışıklık tepkisi gerekmeyebilir | Dokuyu doğrudan etkileyen madde |
Alerjik belirtiler birçok hastalıkla benzerlik gösterebilir. Bu nedenle alerji tanısı yalnızca kişinin tahminine veya tek bir test sonucuna göre konulmamalıdır.
Sağlık çalışanının önerisiyle belirtilerin ve olası tetikleyicilerin kaydedilmesi değerlendirmeye yardımcı olabilir.
| Tarih ve saat | Maruz kalınan madde veya ortam | Oluşan belirti | Başlama süresi | Ne kadar sürdü? |
|---|---|---|---|---|
Sağlık çalışanları gerekli gördüklerinde deri testleri, kanda belirli antijenlere özgü IgE ölçümleri veya kontrollü başka değerlendirmeler kullanabilir.
Bir testin pozitif çıkması tek başına kişinin o maddeyle karşılaştığında mutlaka belirti göstereceğini kanıtlamaz. Sonuçlar kişinin sağlık öyküsüyle birlikte yorumlanmalıdır.
Alerji yönetiminin temel adımlarından biri tanımlanmış alerjenle karşılaşmayı azaltmaktır.
Alerjiyle ilgili uygulamalar kişinin durumuna göre farklılık gösterir. Sağlık çalışanı tarafından:
önerilebilir.
Alerjen immünoterapisinde amaç, belirli bir alerjene karşı bağışıklık tepkisini kontrollü biçimde değiştirmektir. Bu uygulama uzman değerlendirmesi ve tıbbi gözetim gerektirir.
Antihistaminik ilaçlar histaminin bazı etkilerini azaltarak kaşıntı, burun akıntısı veya ürtiker gibi belirtilerin hafiflemesine yardımcı olabilir.
Ancak her alerjik tepki için tek başına yeterli değildir ve anafilakside acil tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz.
Alerji hakkında doğru çıkarım yapabilmek için gözlem, soru oluşturma, güvenilir kaynaklardan bilgi toplama ve kanıtları değerlendirme basamakları birlikte kullanılmalıdır.
| Kontrol sorusu | Evet | Hayır |
|---|---|---|
| Bilgiyi yayımlayan kurum veya yazar açıkça belirtilmiş mi? | ||
| Yazarın sağlık veya bilim alanındaki uzmanlığı belirtilmiş mi? | ||
| Bilgiler bilimsel kaynaklara dayandırılmış mı? | ||
| İçeriğin yayımlanma veya güncellenme tarihi var mı? | ||
| İçerik kesin tedavi veya mucize ürün iddiasında bulunuyor mu? | ||
| Aynı bilgi başka güvenilir kaynaklarda da doğrulanıyor mu? |
Sınıfta veya yakın çevrede alerjisi bulunan kişilerden bilgi toplanırken:
Belirlediğiniz bir alerji türü hakkında bilimsel kaynaklara dayalı bir broşür hazırlayınız.
Broşürde aşağıdaki başlıklar bulunmalıdır:
| Ölçüt | Tam | Kısmen | Geliştirilmeli |
|---|---|---|---|
| Alerjen doğru tanımlanmış mı? | |||
| Bağışıklık tepkisi anlaşılır biçimde açıklanmış mı? | |||
| Belirtiler doğru sınıflandırılmış mı? | |||
| Acil durum bilgisi doğru verilmiş mi? | |||
| Güvenilir kaynaklar kullanılmış mı? | |||
| Kişisel sağlık bilgileri korunmuş mu? |
1. “Alerji bulaşıcıdır.”
Alerji bir mikroorganizmanın kişiden kişiye geçmesiyle oluşmaz ve bulaşıcı değildir.
2. “Her yabancı madde alerjendir.”
Bir maddenin alerjen olarak etkili olması kişinin o maddeye karşı bağışıklık duyarlılığı geliştirmesine bağlıdır.
3. “Alerji bağışıklık sisteminin çalışmamasıdır.”
Alerjide bağışıklık sistemi belirli bir maddeye karşı aşırı veya uygunsuz tepki oluşturur.
4. “İlk karşılaşmada belirti yoksa alerji gelişmez.”
İlk karşılaşmalar sırasında duyarlanma oluşabilir ve belirtiler daha sonraki karşılaşmalarda ortaya çıkabilir.
5. “Her besin rahatsızlığı besin alerjisidir.”
Besin intoleransı, zehirlenme ve sindirim sistemi hastalıkları da benzer belirtiler oluşturabilir.
6. “Alerji testi pozitifse kişi mutlaka belirti gösterir.”
Test sonucu duyarlanmayı gösterebilir ancak tanı kişinin belirtileri ve sağlık öyküsüyle birlikte değerlendirilir.
7. “Antihistaminik bütün ciddi alerjik tepkileri durdurur.”
Antihistaminikler bazı belirtileri azaltabilir ancak anafilakside acil tıbbi yardımın yerini tutmaz.
Bir öğrenci bahar aylarında dışarı çıktıktan sonra art arda hapşırmakta, burnunda kaşıntı ve gözlerinde sulanma yaşamaktadır. Aynı öğrenci kış aylarında bu belirtileri belirgin biçimde yaşamamaktadır.
Aşağıdaki soruları cevaplayınız:
Bir kişide belirli bir alerjene özgü IgE antikorlarının mast hücrelerinin yüzeyinde bulunduğu belirlenmiştir.
Kişi aynı alerjenle yeniden karşılaştığında mast hücresinin nasıl etkinleşebileceğini, hangi kimyasal habercinin salınabileceğini ve bunun kızarıklık, şişlik, kaşıntı ile burun akıntısına nasıl yol açabileceğini açıklayınız.