Konu Detayı Sayfası
Sinir Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi
Konuyu PDF İndirKonuya Başlarken bölümü açıktır. Konu anlatımının ilk %30'unu okuyabilirsiniz. Etkinlik, performans görevi ve kontrol noktası çözümleri abonelikle açılır.
Ücretsiz bölümün bittiği yere git
Denetleyici ve Düzenleyici Sistem, Sinir Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi
Doku Nedir?
► Yapı ve görev bakımından aynı olan hücrelerin bir araya gelerek oluşturduğu topluluğa DOKU denir.
► Dokuları inceleyen biyolojinin alt bilim dalına HİSTOLOJİ denir.
İnsanda bulunan başlıca dokular şunlardır:
| İnsanda bulunan başlıca dokular | Epitel Doku | Örtü Epiteli |
| Bez Epiteli | ||
| Duyu Epiteli | ||
| Kas Doku | Düz Kas | |
| Çizgili Kas | ||
| Kalp Kası | ||
| Sinir Doku | ||
| Bağ Doku | Kemik Doku | |
| Kıkırdak Doku | ||
| Kan Doku | ||
| Yağ Doku | ||
| Temel Bağ Doku | ||
|
Bir dokuyu oluşturan hücrelerin; ♦ DNA'larındaki nükleotit dizilimleri ♦ Gen miktarları ve çeşitleri ♦ Aktif gen çeşitleri ♦ DNA miktarları ♦ Hücre şekilleri ve görevleri ♦ Enzim çeşitleri ♦ Embriyonik kökenleri aynıdır. |
|
♦ Ancak hücrelerin büyüklükleri, sitoplazma miktarları ve organel sayıları farklı olabilir. ♦ İnsanın herhangi bir organında bir çok doku çeşidi bulunabilir. Bir doku çeşidi ise farklı organlarda yer alabilir. Benzer görevleri yapan organlar sistemleri meydana getirir. ♦ Organizmaları oluşturan doku ve organların yapılar, görevleri ve diğer organlarla oluşturdukları iş birliği, Fizyoloji biliminin konusunu oluşturmaktadır. |
| İnsan vücudundaki yapısal organizasyonunu HÜCRE → DOKU → ORGAN → SİSTEM → ORGANİZMA şeklinde sıralayabiliriz. |
► Canlılar kendilerini dış ve iç çevrelerindeki değişikliklere karşı hazırlıklı tutan ve bu değişikliklere karşı tepki gösterilmesini sağlayan sistemlere sahiptirler.
► Canlıların dış çevre ile iç çevreleri arasında bağlantı kurmasını ve bütünlüğün korunmasını sağlayan sisteme Denetleyici ve Düzenleyici Sistem denir.
Denetleyici ve Düzenleyici Sistem;
► Sinir Sistemi
► Endokrin Sistem
► Duyu Organları oluşturur.
Bu sistemler canlıda kararlı bir iç denge (homeostazi) oluştururlar.
♦ Sinir sistemi; değişen çevre koşullarına karşı hızlı ve kısa sürede tepki gösterilmesini sağlarken,
♦ Endokrin Sistem ise hormonlarla yavaş ve daha uzun sürede tepki verilmesini sağlar. Bu şekilde sinir sistemi ve endokrin sistem birlikte çalışarak canlıdaki bütünlüğü korur.
Sinir Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi
İnsanda Sinir sistemi; birbirinin devamı şeklinde gerçekleşen 3 önemli görevi yerine getirir. Bu görevler;
► Duyusal Girdi
► Entegrasyon (Bütünleştirme)
► Motor Çıktı şeklindedir.
Duyusal Girdi;
► Duyu organlarındaki duyu reseptörleri aracılığı ile toplanan bilgilerdir.
► Vücudumuzun iç ve dış ortamlarında meydana gelen değişiklikleri izlemek sinir sistemi tarafından gerçekleştirilir.
► Sinir sistemi bu görev için milyonlarca duyu reseptörü kullanır. (Duyu nöronları görev alır.)
Entegrasyon (Bütünleştirme);
► Reseptörler tarafından toplanan duyusal girdiler sinir sistemi tarafından işlenir, yorumlanır ve ne yapılması gerektiğine karar verilir.
► Bu görevi merkezi sinir sistemi yerine getirir. (Ara nöronlar görev alır)
Motor Çıktı;
► Merkezi sinir sisteminde değerlendirilen bilgiler efektör organlara gönderilerek bu organları harekete geçirir.
► Böylece motor çıktı denilen bir tepkiye neden olur. (Motor nöronlar görev alır.)
Efektör Organ;
► Sinir sistemi ile bağlantılı olan tepki organlarıdır.
► Bunlar; kaslar, salgı bezleri, deri gibi organlardır.
Reseptör;
► Hücre zarının yüzeyinde bulunan ve özel proteinlerden oluşan almaç hücrelerdir.
► Uyarıları algılayan ve nöronlara aktaran özelleşmiş yapılardır.
SİNİR DOKU
► İnsanda Sinir Sistemi, sinir dokudan oluşur.
► Sinir doku ise;
1. Nöronlar (sinir hücreleri)
2. Glia denilen yardımcı hücrelerden meydana gelir.
1. NÖRONLAR
► Nöronlar vücudun iç kısımlarından ve dış çevreden gelen uyaranların alınması, iletilmesi, değerlendirilmesi görevlerini yerine getirirler.
► Vücudu oluşturan tüm yapı ve organları merkezi sinir sisteminde bulunan beyin ve omuriliğe bağlarlar.
► Nöronlar embriyonik dönemde özelleşmiş hücreler olup çoğu mitoz bölünme yeteneğini yitirmiştir.
► Hasar gören bir nöron hücresi bölünemediği için yenilenemez.
► Sayıları çok fazladır. Büyüklükleri 1 mm. ile 1 metre arasında değişebilir. Örneğin; insan bacağında bulunan Siyatik Sinir 1 metre uzunluğunda olabilir.
► Beyinde yaklaşık 85 - 100 Milyar kadar nöron bulunmaktadır.
| Görevlerine Göre Nöron Çeşitleri | ||
| Duyu Nöronları (Getirici Sinirler) | Ara Nöronlar (Bağlayıcı Sinirler) | Motor Nöronlar (Götürücü Sinirler) |
| Duyu organlarında ve iç organlarda bulunan reseptörlerden (uyarıları algılayan almaçlar) aldıkları impulsları (uyarı) beyne ya da omuriliğe ileten nöronlardır. | Duyu nöronları ile motor nöronlar arasındaki bağlantıyı sağlarlar. Duyu organlarından gelen uyarıları değerlendirir, gerekli cevapları oluşturarak motor nöronlara iletirler. Merkezi sinir sisteminde (beyin ve omurilik) bulunur. | Merkezi sinir sisteminden aldıkları emirleri tepki organlarına (efektör) ileten nöronlardır. |
| Sadece Duyu Nöronu Zarar Gören Bir Kişide; Uyarı; duyu organından merkezi sinir sistemine taşınamaz. Bu nedenle kişinin eline iğne batsa bile hissedilmez. Ancak elini oynatmak isterse oynatır. Örneğin; Lokal Anestezi sırasında elinde kesik oluşan bir kişi, yaranın dikilmesi sırasında acıyı hissetmez fakat elini oynatabilir. Ara nöronlar ve motor nöronlar fonksiyonlarına devam eder. |
| Sadece Ara Nöron Zarar Gören Bir Kişide; Uyarı; duyu nöronları ile merkezi sinir sistemindeki ara nöronlara taşınır. Ancak ara nöronlar çalışmayacağı için uyarı değerlendirilemez, cevap oluşturulamaz ve uyarıya tepki verilemez. Örneğin; Felç sırasında uyartı alınsa bile his oluşmaz ve tepki verilmez. |
| Sadece Motor Nöron Zarar Gören Bir Kişide; Uyarı; duyu organından alınır, duyu nöronu ile ara nörona getirilir. Uyarı değerlendirilir. İğnenin batma hissi algılanır. Ancak tepki organına iletilemez. Örneğin; Botoks uygulanan bölgede motor sinirler çalışmadığı için yüzdeki kaslara uyarı iletilemez ve yüz mimikleri gerçekleştirilemez. |
Bir Nöronun Yapısı ve Kısımları
► Sinir hücresinin zarına nörolemma, sitoplazmasına nöroplazma denir.
► Bir nöron üç kısımdan oluşur. Bunlar;
1. Hücre Gövdesi (Soma),
2. Dendritler
3. Akson
1. Hücre Gövdesi (Soma)
► Sitoplazma, çekirdek, golgi aygıtı, mitokondri, lizozom, ribozom, endoplazmik retikulum gibi organeller burada bulunur. Sentrozom organeli bulunmaz.
► Hücre gövdesinde serbest ribozomlar ve granüllü endoplazmik retikulum kümeleri bulunur. Bu kümeler nissl tanecikleri olarak adlandırılır. Bu yapılar hücrede protein sentezinde görev yapar.
► Hücre gövdesinde bulunan nörofibriller (mikrotübüller) dendrit ve akson boyunca uzanır. Bu fibriller hücreye şekil verir, madde dolaşımında görev yapar ve hücre iskeletini oluşturur.
► Ribozomlarda protein sentezlenir.
2. Dendritler
Dendritler: Hücre gövdesinden çıkan ve geniş bir alana yayılan kısa sitoplazmik uzantılardır. Reseptörler ya da diğer nöronlarla bağlantı halindedirler.
► Dendritler nörona gelen uyarıların alındığı girdi kısmıdır.
► Nöronlarda uyartının (impuls) iletim yönü çoğunlukla dendritten akson ucuna doğru olur.
► Bir nöronda çok sayıda dendrit bulunması çok sayıda uyarının alınmasını sağlar.
| İmpuls iletim yönü genellikle dendritten akson ucuna doğru gerçekleşir. Bir nörona aksonun ortasından bir uyarı verildiğinde dendrite doğru ilerleyen impuls iletilemezken, akson ucuna doğru ilerleyen impuls iletilir. |
3. Akson
Akson: Nöron gövdesinden çıkan genellikle bir tane olan uzun kısımdır. Dendritten gelen uyartıları, bir sonraki sinir hücresine ya da efektör organa aktarır.
► Birçok nöronun aksonu üzerinde lipit ve proteinden (lipoprotein) oluşan miyelin kılıf bulunur.
► Miyelin kılıf bazı glia hücreleri tarafından oluşturulmuş özel bir yapıdır.
► Bir nöronda miyelin kılıf bulunması nörona gelen uyartının daha hızlı iletimini sağlar.
► Beyin ve omurilikteki nöronların miyelin kılıflarını oluşturan glia hücrelerine Oligodendrositler denir.
► Çevresel sinir sistemindeki nöronların miyelin kılıflarını oluşturan glia hücrelerine ise Schwann hücreleri denir. Bu hücreler aksonu sararak besler, korur ve onarır. Ayrıca aksonda elektriksel yalıtımı sağlar. (Çoğunlukla evlerde kullanılan elektrik kablolarının içindeki bakır teli saran plastik kılıf örnek olarak gösterilebilir.)
► Miyelin kılıf taşıyan nöronlarda impulsun (uyarının) iletimi yer yer kesintiye uğrayarak gerçekleşir. Miyelinli parçaların kesintiye uğradığı bu kısımlara Ranvier Boğum denir.
♦ Bu boğumlarda miyelin kılıf bulunmaz.
♦ İmpulsun aksondaki ilerlemesi atlamalı iletim şeklinde gerçekleşir.
♦ Bundan dolayı miyelinli aksonlarda
Ücretsiz önizleme burada bitti
Konu anlatımının kalan %70’i kilitli
Asıl konu anlatımının ilk %30’unu okudunuz. Konu metninin devamını okumak ve etkinlik, performans görevi ile kontrol noktası çözümlerini görmek için abone olun.
Konu anlatımının tamamını açKonuya Ait Çıkmış Sorular
Soru 4.
K ve L nöronları arasındaki impuls iletimi aşağıda şematize edilerek gösterilmiştir.
Buna göre bu iki nöron arasında gerçekleşen impuls iletimi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
(MEBİ 18.05.2026 AYT Deneme Sınavı)
Çıkmış sorular bölümündeki tüm sorulara erişmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.
Konu İle İlgili Çalışma Soruları
Soru 1.
Nöronun yapısı ve görevleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Soru 2.
Miyelin kılıfla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Soru 3.
Biyoloji dersinde Selin, beynin farklı bölgelerinin görevlerini öğrenirken hipotalamusun işlevlerini tartıştıkları bir etkinliğe katılır. Öğretmen, hipotalamusun vücudun temel işlevlerini düzenleyen bir merkez olduğunu söyler ve öğrencilerden hipotalamusun görevlerine dair doğru ve yanlış ifadeleri belirlemelerini ister.
Selin ve arkadaşları, hipotalamusun görevleriyle ilgili aşağıdaki ifadeleri tartışmaktadır:
► Uyku ve uyanıklığı ayarlar.
► Kanın su dengesinin ayarlanmasında etkilidir.
► Heyecanı ve stres kontrolünü düzenler.
► İstemsiz olan yutma, öksürme ve hapşırma gibi refleksleri kontrol eder.
► Karbonhidrat mekanizmasını düzenler.
Öğrencilerden biri bu ifadelerden birinin yanlış olduğunu belirtir. Sizce hangi ifade yanlıştır? Açıklayınız.
Soru 4.
Biyoloji dersinde öğretmen, beyindeki farklı bölgelerin işlevlerini ve zarar görmeleri durumunda ortaya çıkabilecek etkileri detaylı bir şekilde açıklar. Öğrenciler, beynin yapısını ve işlevlerini gösteren bir şekil üzerinde tartışır. Ayşe, beynin hangi bölümünün işitme ve görme merkezlerinden veri topladığı, kas ve eklem hareketlerini düzenlediği ve bu bölgenin zarar görmesi durumunda hangi sorunların ortaya çıkabileceğini merak eder.
Ayşe, beynin işitme ve görme merkezinden veri toplayan, eklem ve kas hareketlerinde etkili olan, zarar gördüğünde dengeli kas faaliyetlerinin gerçekleştirilemediği yapıyı şekil üzerinde gösterir. Bu yapı, şeklin numaralandırılmış bölümlerinden hangisinde yer alır? Açıklayınız.
Çalışma soruları bölümündeki tüm sorulara erişmek için abonelik paketlerini inceleyebilirsiniz.